สังคมผู้สูงวัยกำลังเป็นปัญหาที่ท้าทายทั่วโลก ประเทศไทยเองเข้าสู่สังคมสูงอายุโดยสมบูรณ์ (Complete Aged Society) แล้วเนื่องจากมีสัดส่วนผู้สูงอายุมากกว่า 20% ของประชากร ทำให้ประเด็นผู้สูงอายุเป็นประเด็นเร่งด่วนที่ประเทศต้องเตรียมความพร้อมทั้งเรื่องโครงสร้างประชากร งบประมาณ การบริการขั้นพื้นฐานในการอำนวยความสะดวกให้ผู้สูงอายุ Rocket Media Lab ชวนสำรวจสถานการณ์สังคมผู้สูงอายุในประเทศไทยเป็นอย่างไร พื้นที่ไหนสัดส่วนผู้สูงอายุต่อประชากรมากที่สุด

ประเทศไทยเข้าสู่สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ : มี 6 จังหวัดที่เป็นสังคมสูงวัยระดับสุดยอดแล้ว 

จากข้อมูลสถิติจำนวนประชากรแยกรายอายุ ปี 2568 ระบบสถิติทางการทะเบียน สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง โดยนำประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไปมาคำนวณเพื่อดูว่าแต่ละจังหวักมีสัดส่วนผู้สูงอายุต่อประชากรในจังหวัดเท่าไหร่ และแยกเป็นระดับสังคมผู้สูงอายุ โดยองค์กรสหประชาชาติ (UN) แยกระดับสังคมผู้สูงอายุออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่

1. สังคมสูงวัย (Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่าร้อยละ 10 ของประชากรทั้งหมด (หรือมีประชากรอายุ65ปีขึ้นไปมากกว่าร้อยละ 7)
2. สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ (Complete Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่าร้อยละ 20 ของประชากรทั้งหมด (หรือมีประชากรอายุ65ปีขึ้นไปมากกว่าร้อยละ 14)
3. สังคมสูงวัยระดับสุดยอด (Super Aged Society) หมายถึง สังคมที่มีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่าร้อยละ 28 ของประชากรทั้งหมด (หรือประชากรอายุ65ปีขึ้นมากกว่าร้อยละ 20)

จากข้อมูลพบว่าในปี 2568 ประเทศไทยมีผู้สูงอายุทั้งหมด 14,286,095 คน คิดเป็น 21.71% ของประชากรทั้งหมด ทำให้ไทยอยู่ในสังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ หากแยกรายจังหวัดเพื่อดูระดับสังคมผู้สูงอายุ พบว่า จังหวัดส่วนใหญ่อยู่ในระดับสังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ 46 จังหวัด ระดับสังคมสูงวัย 25 จังหวัด และสังคมสูงวัยระดับสุดยอด 6 จังหวัด คือ ลำปาง แพร่ ลำพูน สิงห์บุรี พะเยา และชัยนาท

เมื่อแยกดูจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุต่อประชากรมากที่สุด พบว่า ลำปางเป็นจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุต่อประชากรมากที่สุด โดยมีสัดส่วนผู้สูงอายุมากถึง 30.53% ของประชากรทั้งหมด ตามมาด้วยแพร่ 29.96% ลำพูน 29.38% สิงห์บุรี 29.23% และพะเยา 28.56% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุต่อประชากรน้อยที่สุด คือ ปัตตานี 13.86% ตามมด้วยนราธิวาส 13.89% ยะลา 14.41% ตาก 14.91% และภูเก็ต 14.94%

หากพิจารณาเป็นรายภาคจะพบว่า ภาคเหนือ มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 1,624,119 คน คิดเป็น 26.00% ของประชากร อยู่ในระดับสังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ ลำปาง 30.53% แพร่ 29.96% ลำพูน 29.38% และพะเยา 28.56% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ แม่ฮองสอน 16.35% เชียงราย 24.25% เชียงใหม่ 24.35% น่าน 26.45% และอุตรดิตถ์ 27.12%

ภาคกลาง มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 4,727,746 คน คิดเป็น 23.63% ของประชากร อยู่ในระดับสังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ สิงห์บุรี 29.23% ชัยนาท 28.03% สมุทรสงคราม 27.70% อ่างทอง 27.38% และสุโขทัย 26.25% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ ปทุมธานี 18.90% สมุทรสาคร 19.75% สมุทรปราการ 19.78% สมุทรปราการ 21.70% และนครปฐม 22.14%

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 4,502,435 คน คิดเป็น 20.90% ของประชากร อยู่ในระดับสังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ ชัยภูมิ 22.96% เลย 22.72% ขอนแก่น 22.51% มหาสารคาม 22.40% และนครราชสีมา 22.10% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ บึงกาฬ 17.99% มุกดาหาร 18.90% นครพนม 18.91% สกลนคร 19.06% และอุดรธานี 19.06%

ภาคตะวันตก มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 722,561 คน คิดเป็น 20.65% ของประชากร อยู่ในระดับ สังคมสูงวัยอย่างสมบูรณ์ โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ เพชรบุรี 23.84% ราชบุรี 23.39% ประจวบคีรีขันธ์ 22.03% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ ตาก 14.91% กาญจนบุรี 19.96%

ภาคตะวันออก มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 950,919 คน คิดเป็น 19.04% ของประชากร อยู่ในระดับสังคมสูงวัย โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ จันทบุรี 22.76% ตราด 22.38% ฉะเชิงเทรา 21.17% ปราจีนบุรี 20.43% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ ระยอง 16.39% ชลบุรี 17.22% และสระแก้ว 19.22%

ภาคใต้ มีประชากรผู้สูงอายุจำนวน 1,758,315 คน คิดเป็น 18.46% ของประชากร อยู่ในระดับสังคมสูงวัย โดยจังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุมากที่สุดคือ พัทลุง 22.90% ชุมพร 21.91% นครศรีธรรมราช 21.46% พังงา 21.18% และตรัง 20.48% ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนผู้สูงอายุน้อยที่สุดคือ ปัตตานี 13.86% นราธิวาส 13.89% ยะลา 14.41% ภูเก็ต 14.94% และกระบี่ 15.78%

จากข้อมูลพบว่า ทั้ง 77 จังหวัดได้เข้าสู่สังคมสูงอายุ โดยเฉพาะกลุ่มจังหวัดในภาคเหนือกำลังประสบปัญหาสังคมสูงอายุโดยเฉพาะในจังหวัดลำปาง แพร่ ลำพูน และพะเยา ที่เข้าสู่สังคมสูงวัยระดับสุดยอดแล้ว เนื่องจากมีประชากรอายุ 60 ปีขึ้นไป มากกว่าร้อยละ 28 ของประชากรทั้งหมด

เมื่อมีคนตายมากกว่าเกิด : มีเพียง 13 จังหวัดที่มีการเกิดมากกว่าตาย 

จากข้อมูลสถิติการเกิดและการตาย ปี 2568 ระบบสถิติทางการทะเบียน สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง พบว่าในปี 2568 ประเทศไทยมีจำนวนการเกิดของประชากร 416,574 คน คิดเป็นสัดส่วน 6.33 คนต่อพันประชากร หากแยกเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อพันประชากรมากที่สุด คือ นครศรีธรรมราช 9,186 คน คิดเป็น 6.00 คนต่อพันประชากร ตาามด้วย ตรัง 3,753 คน คิดเป็น 5.93 คนต่อพันประชากร พระนครศรีอยุธยา 7,472 คน คิดเป็น 5.87 คนต่อพันประชากร มุกดาหาร 2,048 คน คิดเป็น 5.86 คนต่อพันประชากร และอุบลราชธานี 10,846 คน คิดเป็น 5.81 คนต่อพันประชากร

จังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดน้อยที่สุด คือ ชัยนาท 986 คน คิดเป็นสัดส่วนการเกิด 3.16 คนต่อพันประชากร ตามมาด้วย สมุทรสงคราม 598 คน คิดเป็น 3.23 คนต่อพันประชากร แพร่ 1,373 คน คิดเป็น 3.29 คนต่อพันประชากร ลำปาง 2,450 คน คิดเป็น 3.51 คนต่อพันประชากร และสุโขทัย 2,206 คน คิดเป็น 3.88 คน ต่อพันประชากร

หากพิจารณารายภาคจะพบว่า ภาคตะวันออกเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด จำนวน 42,399 คน คิดเป็น 8.49 คนต่อพันประชากร ตามมาด้วยภาคใต้ 77,084 คน คิดเป็น 8.09 คนต่อพันประชากร ภาคตะวันตก 28,261 คน คิดเป็น 8.08 คนต่อพันประชากร ภาคกลาง 126,806 คน คิดเป็น 6.34 คนต่อพันประชากร ภาคเหนือ 35,547 คน คิดเป็น 5.69 คนต่อพันประชากร และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 106,477 คน คิดเป็น 4.94 คนต่อพันประชากร

ในขณะที่ปี 2568 มีจำนวนการตายของประชากรรวมทั้งหมด 559,684 คน คิดเป็น 8.50 คนต่อพันประชากร หากแยกเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการตายต่อพันประชากรมากที่สุด คือ แพร่ 4,847 คน คิดเป็น 11.61 คนต่อพันประชากร ตามมาด้วยลำปาง 7,861 คน คิดเป็น 11.27 คนต่อพันประชากร นครนายก 2,858 คน คิดเป็น 11.01 คนต่อพันประชากร สิงห์บุรี 2,163 คน คิดเป็น 10.92 คนต่อพันประชากร และอุตรดิตถ์ 4,663 คน คิดเป็น 4,663 คนต่อพันประชากร

จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายน้อยที่สุด คือ สตูล 1,799 คน คิดเป็น 5.54 คนต่อพันประชากร แม่ฮ่องสอน 1,682 คน คิดเป็น 5.83 คนต่อพันประชากร ตาก 4,284 คน คิดเป็น 6.08 คนต่อพันประชากร ระนอง 1,185 คน คิดเป็น 6.16 คนต่อพันประชากร และนราธิวาส 5,112 คน คิดเป็น 6.17 คนต่อพันประชากร

หากพิจารณาเป็นรายภาค พบว่าภาคเหนือเป็นภาคที่มีสัดส่วนการตายต่อประชากรมากที่สุด จำนวน 60,748 คน คิดเป็น 9.72 คนต่อพันประชากร ตามมาด้วยภาคกลาง 179,421 คน คิดเป็น 8.97 คนต่อพันประชากร ภาคตะวันออก 42,472 คน คิดเป็น 8.51 คนต่อพันประชากร ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 182,175 คน คิดเป็น 8.46 คนต่อพันประชากร ภาคตะวันตก 27,660 คน คิดเป็น 7.91 คนต่อพันประชากร และภาคใต้ 67,208 คน คิดเป็น 7.06 คนต่อพันประชากร

เมื่อนำข้อมูลการตายและการเกิดมาเปรียบเทียบ พบว่าประเทศไทยมีจำนวนการเกิดของประชากรน้อยกว่าจำนวนการตายของประชากรซึ่งต่างกันมากถึง 143,110 คน หากดูเป็นรายจังหวัดพบว่ามีมากถึง 64 จังหวัดที่มีจำนวนการตายของประชากรมากกว่าการเกิดของประชากร โดยมีเพียง 13 จังหวัดที่มีจำนวนการเกิดของประชากรมากกว่าการตายของประชากร คือ สมุทรสาคร สงขลา ระนอง แม่ฮ่องสอน ชลบุรี ตาก สตูล ระยอง กระบี่ ยะลา ภูเก็ต ปัตตานี และนราธิวาส

หากแยกรายภาคพบว่าภาคเหนือ ภาคกลาง ภาคตะวันออก และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีจำนวนการตายของประชากรมากกว่าการเกิดของประชากร และมีเพียงภาคตะวันตกและภาคใต้ที่มีจำนวนการเกิดของประชากรมากกว่าจำนวนการตายของประชากร

สถานการณ์การเกิดและการตายของไทย : แต่ละภาคเป็นอย่างไร มีจังหวัดไหนที่เกิดมากกว่าตายบ้าง 

ภาคเหนือเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 35,547 คน คิดเป็น 5.69 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 60,748 คน คิดเป็น 9.72 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคเหนือมีจำนวนการตายมากกว่าการเกิดของประชากร โดยมี 8 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าการเกิด ในขณะที่แม่ฮ่องสอนเป็นจังหวัดเดียวที่มีจำนวนการเกิดมากกว่าจำนวนการตาย 

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ แม่ฮ่องสอน จำนวน 2,709 คน คิดเป็น 9.38 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ แพร่ จำนวน 4,847 คน คิดเป็น 11.61 คนต่อพันประชากร

ภาคกลางเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 126,806 คน คิดเป็น 6.34 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 179,421 คน คิดเป็น 8.97 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคกลางมีจำนวนการตายมากกว่าการเกิดของประชากร โดยมี 21 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าจำนวนการเกิด ในขณะที่สมุทรสาครเป็นจังหวัดเดียวที่มีจำนวนการเกิดมากกว่าการตาย

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ สมุทรสาคร จำนวน 5,270 คน คิดเป็น 8.97 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ นครนายก จำนวน 2,858 คน คิดเป็น 11.01 คนต่อพันประชากร

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 106,477 คน คิดเป็น 4.94 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 182,175 คน คิดเป็น 8.46 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีจำนวนการตายมากกว่าการเกิดของประชากร โดยมี 20 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าจำนวนการเกิด และไม่มีจังหวัดที่มีจำนวนการเกิดมากกว่าการตาย

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ มุกดาหาร จำนวน 2,048 คน คิดเป็น 5.86 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ ชัยภูมิ จำนวน 10,347 คน คิดเป็น 9.40 คนต่อพันประชากร

ภาคตะวันตกเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 28,261 คน คิดเป็น 8.08 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 27,660 คน คิดเป็น 7.91 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคตะวันตกมีจำนวนการเกิดมากกว่าการตายของประชากร โดยมี ตาก เป็นจังหวัดเดียวที่มีจำนวนการเกิดมากกว่าจำนวนการตาย ในขณะที่มี 4 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าการเกิด

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ ตาก จำนวน 11,283 คน คิดเป็น 16.02 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ ราชบุรี จำนวน 7,669 คน คิดเป็น 8.90 คนต่อพันประชากร

ภาคตะวันออกเป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 42,399 คน คิดเป็น 8.49 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 42,472 คน คิดเป็น 8.51 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคตะวันออกมีจำนวนการตายมากกว่าการเกิดของประชากร โดยมี 5 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าจำนวนการเกิด ในขณะที่มี 2 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าการเกิด ได้แก่ ชลบุรี และระยอง

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ ชลบุรี จำนวน 18,061 คน คิดเป็น 10.97 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ จันทบุรี จำนวน 5,053 คน คิดเป็น 9.43 คนต่อพันประชากร

ภาคใต้เป็นภาคที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากร จำนวน 77,084 คน คิดเป็น 8.09 คนต่อพันประชากร และสัดส่วนการตายต่อประชากร จำนวน 67,208 คน คิดเป็น 7.06 คนต่อพันประชากร หากเทียบจำนวนการเกิดและการตาย พบว่าภาคใต้มีจำนวนการเกิดมากกว่าการตายของประชากร โดยมี 8 จังหวัดที่มีจำนวนการเกิดมากกว่าจำนวนการตาย ในขณะที่มี 6 จังหวัดที่มีจำนวนการตายมากกว่าการเกิด

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด พบว่าจังหวัดที่มีสัดส่วนการเกิดต่อประชากรมากที่สุด คือ แม่ฮ่องสอน จำนวน 2,709 คน คิดเป็น 9.38 คนต่อพันประชากร ในขณะที่จังหวัดที่มีสัดส่วนการตายมากที่สุด คือ แพร่ จำนวน 4,847 คน คิดเป็น 11.61 คนต่อพันประชากร

คนทำงานต้องรับผิดชอบดูแลผู้สูงอายุมากขึ้น

เมื่อนำจำนวนผู้สูงอายุและจำนวนประชากรวัยทำงานมาคำนวณอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุ ซึ่งเป็นตัวชี้วัดภาระการดูแลผุ้สูงอายุของคนวัยทำงานอายุ 15 – 59 ปี ว่าคนวัยทำงาน 100 คนจะต้องดูแลผู้สูงอายุกี่คน พบว่าในปี 2568 ประเทศไทยมีอัตราพึ่งพิงสูงอายุอยู่ที่ 34.09 เท่ากับว่าคนวัยทำงาน 100 คนจะต้องดูแลผู้สูงอายุ 34.09 คน เมื่อเทียบกับอัตราพึ่งพิงสูงอายุจากรายงานการสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567 ของสำนักสถิติแห่งชาติที่มีการทำข้อมูลอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุ ปีพ.ศ. 2537 – 2567 จะเห็นได้ว่าอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องโดยในปี 2537 คนวัยทำงาน 100 คนจะต้องดูแลผู้สูงอายุเฉลี่ย 10.7 คน แต่ในปี 2568 ตัวเลขผู้สูงอายุที่คนวัยทำงานต้องดูแลเพิ่มขึ้นเป็น 34.09 คน

หากพิจารณาเป็นรายจังหวัด จังหวัดที่มีอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุมากที่สุดคือ ลำปาง โดยมีอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุสูงถึง 51.61 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน แพร่ 50.22 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ลำพูน 49.98 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน สิงห์บุรี 49.47 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน และพะเยา 47.66 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน 

ในขณะที่จังหวัดที่มีอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุน้อยที่สุดคือ นราธิวาส 21.89 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ปัตตานี 22.36 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ภูเก็ต 22.44 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ยะลา 23.27 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน และกระบี่ 24.03 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน

หากดูเป็นรายภาค พบว่าภาคเหนือเป็นภาคที่มีอัตราพึ่งพิงวัยสูงอายุมากที่สุด คิดเป็นผู้สูงอายุ 42.92 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ตามมาด้วยภาคกลาง 37.44 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ภาคตะวันตก 33.10 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 32.16 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน ภาคตะวันออก 29.24 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน และภาคใต้ 29.02 คนต่อคนวัยทำงาน 100 คน

ที่มา

รายงานการสำรวจประชากรสูงอายุในประเทศไทย พ.ศ. 2567 ของสำนักสถิติแห่งชาติ

สถิติการเกิดและการตาย ปี 2568 ระบบสถิติทางการทะเบียน สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง

สถิติจำนวนประชากรแยกรายอายุ ปี 2568 ระบบสถิติทางการทะเบียน สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง

ดูข้อมูลได้ที่ https://rocketmedialab.co/database-thailand-ageing-society

The post สำรวจสังคมผู้สูงอายุไทย : 6 จังหวัดเป็นสังคมสูงวัยระดับสุดยอด และ 64 จังหวัดที่ตายมากกว่าเกิด appeared first on Rocket Media Lab.

เขตบางกะปิมีรายงานการเกิดไฟไหม้มากที่สุด 

จากข้อมูลสถิติเพลิงไหม้อาคารและเพลิงสงบก่อน ในพื้นที่กรุงเทพมหานคร ประจำปี พ.ศ. 2568 ของสำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร พบว่าพบว่าในปี 2568 กรุงเทพฯ มีรายงานเหตุไฟมากถึง 657 ครั้ง โดยเขตที่มีรายงานการเกิดไฟไหม้มากที่สุด คือ บางกะปิ จำนวน 32 ครั้ง ตามมาด้วย ลาดกระบัง 30 ครั้ง บางขุนเทียน 29 ครั้ง ประเวศ 24 ครั้ง และบางเขน 20 ครั้ง ในขณะที่เขตที่มีรายงานการเกิดไฟไหม้น้อยที่สุด คือ สัมพันธวงศ์ จำนวน 2 ครั้ง ตามมาด้วยป้อมปราบศัตรูพ่าย 3 ครั้ง สะพานสูง พญาไท ปทุมวัน บางนาและดุสิต 6 ครั้ง หลักสี่ บางกอกใหญ่ และคันนายาว 7 ครั้ง

สาเหตุการเกิดไฟไหม้ใน กทม. มาจากเครื่องใช้ไฟฟ้ามากที่สุด 

จากข้อมูลข้อสันนิษฐานสาเหตุเพลิงไหม้ประจำปี พ.ศ. 2568 ของสำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร ซึ่งมีการบันทึกข้อมูล 657 ครั้ง โดยมีการบันทึกว่าสาเหตุส่วนใหญ่ไม่สามารถตรวจสอบได้มากถึง 143 ครั้ง ในขณะที่หากพิจารณาจากสาเหตุการเกิดไฟไหม้ที่ตรวจสอบได้ พบว่ามาจากเครื่องใช้ไฟฟ้ามากที่สุด จำนวน 124 ครั้ง ตามมด้วยปลั๊กพ่วง 89 ครั้ง ปลั๊กติดผนัง 52 ครั้ง ธูปเทียน 46 ครั้ง สายไฟ 33 ครั้ง การประกอบและอุ่นอาหาร 32 ครั้ง ที่ชาร์จโทรศัพท์ 18 ครั้ง ถังก๊าซหุงต้มชำรุด 13 ครั้ง ความร้อนสะสม 8 ครั้ง และอื่นๆ 92 ครั้ง

จตุจักร เป็นเขตที่เกิดไฟฟ้าลัดวงจรมากที่สุด 

จากข้อมูลเหตุไฟฟ้าลัดวงจร แยกตามเขต ปี พ.ศ. 2568 ของสำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร พบว่าในปี 2568 กรุงเทพฯ มีรายงานเหตุไฟฟ้าลัดวงจรมากถึง 1,407 ครั้ง โดยเขตที่มีรายงานเหตุไฟฟ้าลัดวงจรมากที่สุด คือ จตุจักร จำนวน 61 ครั้ง ตามมาด้วยบางกะปิ 57 ครั้ง บางขุนเทียน 53 ครั้ง ประเวศ 50 ครั้ง และบางเขน 46 ครั้ง ในขณะที่เขตที่มีรายงานเหตุไฟฟ้าลัดวงจรน้อยที่สุด คือ พระนคร จำนวน 5 ครั้ง ตามมด้วยสัมพันธวงศ์และป้อมปราบศัตรูพ่าย 7 ครั้ง ภาษีเจริญและคันนายาว 14 ครั้ง พระโขนง 15 ครั้ง และบางกอกใหญ่ 16 ครั้ง

น่าสังเกตว่าเหตุการณ์ไฟไหม้ร้าน โรงเบียร์ ณ ลาดพร้าว ซึ่งตั้งอยู่ในเขตจตุจักรนั้น มีรายงานเบื้องต้นว่าสาเหตุเพลิงไหม้คาดว่ามาจากไฟฟ้าลัดวงจรบริเวณเครื่องปรับอากาศบนฝ้าเพดาน ก่อนลุกลามอย่างรวดเร็วเนื่องจากฝ้าเพดานไม่ใช้วัสดุกันไฟ

ที่มา

ข้อมูลสถิติสาธารณภัย ในพื้นที่กรุงเทพมหานคร สำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร

ดูข้อมูลได้ที่  https://rocketmedialab.co/database-fire-bkk

The post สำรวจเหตุไฟไหม้ในกรุงเทพฯ ส่วนใหญ่มาจากไฟฟ้าลัดวงจร เขตจตุจักรเกิดไฟฟ้าลัดวงจรมากที่สุด  appeared first on Rocket Media Lab.

ในระยะกว่าสองทศวรรษที่ผ่านมา ภูมิทัศน์สื่อไทยเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วจากแรงกดดันด้านเศรษฐกิจ การแข่งขันของแพลตฟอร์มดิจิทัล และรายได้ขององค์กรสื่อที่ลดลง ห้องข่าวจำนวนมากจำเป็นต้องลดต้นทุน ลดจำนวนบุคลากร และปรับรูปแบบการทำงานให้เน้นการผลิตข่าวที่รวดเร็ว ส่งผลให้การทำข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน ซึ่งต้องอาศัยเวลา ทรัพยากร และความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน ถูกลดความสำคัญลงอย่างต่อเนื่อง

ขณะเดียวกัน ประเด็นสาธารณะสำคัญในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นการเปลี่ยนผ่านพลังงาน วิกฤตสิ่งแวดล้อม อาชญากรรมข้ามชาติ การเคลื่อนย้ายทุน หรือความสัมพันธ์ระหว่างทุนกับอำนาจรัฐ ล้วนเป็นประเด็นที่มีความซับซ้อนและเชื่อมโยงกัน การอธิบายปรากฏการณ์เหล่านี้จึงต้องอาศัยงานข่าวสืบสวนสอบสวนที่มีการสืบค้นข้อมูลอย่างเป็นระบบ การวิเคราะห์ข้อมูล การตรวจสอบข้อเท็จจริง และการสร้างเครือข่ายแหล่งข่าวอย่างต่อเนื่อง ซึ่งเป็นทักษะที่ไม่อาจพัฒนาได้จากการทำข่าวรายวันเพียงอย่างเดียว

ตลอดหลายปีที่ผ่านมา ร็อกเกต มีเดีย แล็บ (Rocket Media Lab: RML) ทำงานด้านวารสารศาสตร์เชิงข้อมูล (Data Journalism) โดยพัฒนาฐานข้อมูล เครื่องมือ และงานวิเคราะห์ที่เปิดให้สื่อมวลชน นักวิจัย และประชาชนใช้ประโยชน์ได้โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เพื่อสนับสนุนการรายงานข่าวบนฐานของข้อมูลและข้อเท็จจริง พร้อมทั้งส่งเสริมระบบนิเวศของสื่อมวลชนไทยผ่านการแบ่งปันองค์ความรู้สาธารณะ

จากประสบการณ์ดังกล่าว ร็อกเกต มีเดีย แล็บ เห็นว่าการพัฒนาระบบนิเวศของสื่อไม่ควรจำกัดอยู่เพียงการผลิตข้อมูลสาธารณะ หากควรรวมถึงการพัฒนาศักยภาพของนักข่าวและการสร้างพื้นที่ให้เกิดการทำงานข่าวเชิงลึกอย่างต่อเนื่อง โครงการ Rocket Media Lab Fellowship จึงเป็นการต่อยอดพันธกิจขององค์กร จากการส่งเสริมวารสารศาสตร์เชิงข้อมูล สู่การบ่มเพาะนักข่าวที่สามารถผลิตงานข่าวเชิงสืบสวนสอบสวนบนฐานของข้อมูล การตรวจสอบข้อเท็จจริง และการรายงานเชิงลึก

ด้วยแนวคิดดังกล่าว ร็อกเกต มีเดีย แล็บ โดยความร่วมมือกับคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จึงจัดทำโครงการ Rocket Media Lab Fellowship เพื่อสร้างพื้นที่พัฒนานักข่าวและผู้ปฏิบัติงานด้านสื่อที่สนใจงานข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน ผ่านกระบวนการเรียนรู้ที่ผสมผสานการอบรมเชิงวิชาการ การแลกเปลี่ยนกับผู้เชี่ยวชาญ และการลงมือทำงานข่าวจริง โดยมุ่งหวังให้ผู้เข้าร่วมสามารถพัฒนาความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน สร้างเครือข่ายแหล่งข่าว และผลิตผลงานข่าวที่มีคุณภาพตามมาตรฐานวิชาชีพและจริยธรรมสื่อ

โครงการมีระยะเวลาดำเนินงาน 12 เดือน แบ่งออกเป็น 2 กิจกรรมหลัก ได้แก่ การอบรมนักข่าวจำนวน 12–15 คน โดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เพื่อพัฒนาทักษะด้านการค้นคว้าข้อมูล การวิเคราะห์ การใช้ข้อมูลสาธารณะ การตรวจสอบข้อเท็จจริง และการทำข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน และการมอบทุน Fellowship จำนวน 6 ทุน ให้ผู้ผ่านการคัดเลือกพัฒนาประเด็นข่าวของตนเองอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลา 6 เดือน ภายใต้การให้คำปรึกษาจากคณะที่ปรึกษา เพื่อมุ่งสู่การเผยแพร่ผลงานผ่านสื่อที่สามารถเข้าถึงสาธารณชนได้

สำหรับรอบโครงการปี 2026–2027 จะมุ่งเน้นการสนับสนุนงานข่าวใน 4 ประเด็นสำคัญ ได้แก่ 

(1) การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานที่เป็นธรรม (Just Energy Transition) ในประเทศไทย
(2) ทุนสีเทา อาชญากรรมข้ามชาติ และความท้าทายของการกำกับดูแล
(3) ทุนผูกขาดและการยึดกุมรัฐ (State Capture) ในภาคธุรกิจและการเมือง
(4) ปัญหาการแย่งชิงทรัพยากรในลุ่มน้ำโขง จากภูมิรัฐศาสตร์สู่คุณภาพชีวิต

ประเด็นเหล่านี้ล้วนมีผลกระทบต่อโครงสร้างเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และธรรมาภิบาลของประเทศไทย และต้องการการรายงานข่าวที่อาศัยการสืบค้นข้อมูลเชิงลึกและการทำงานต่อเนื่อง โดยเป้าหมายของโครงการ Rocket Media Lab Fellowship มีเพื่อพัฒนาศักยภาพของนักข่าวรายบุคคล และมุ่งสร้างเครือข่ายนักข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน ส่งเสริมมาตรฐานวิชาชีพ และเพิ่มจำนวนผลงานข่าวคุณภาพที่สามารถอธิบายประเด็นสาธารณะที่ซับซ้อน เพื่อสนับสนุนการตัดสินใจของประชาชนและยกระดับระบบนิเวศของสื่อมวลชนไทยในระยะยาว

การดำเนินโครงการ

ร็อกเกต มีเดีย แล็บ และคณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เปิดรับสมัครผู้เข้าร่วมโครงการผ่านการประกาศสาธารณะ โดยร่วมกับนักวิชาการและพันธมิตรสื่อพิจารณาคัดเลือกผู้สมัคร โครงการเปิดรับทั้งนักข่าวประจำ นักข่าวอิสระ ผู้ปฏิบัติงานด้านสื่อ และภาคประชาสังคมที่มีประสบการณ์ด้านงานข่าวหรือการทำงานสาธารณะอย่างน้อย 2 ปี และสนใจการทำข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน

โครงการแบ่งการดำเนินงานออกเป็น 2 ระยะ ดังนี้

ระยะที่ 1: เวิร์กช็อปการทำข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน

โครงการจะคัดเลือกผู้เข้าร่วมจำนวน 12–15 คน โดยพิจารณาจากประสบการณ์ ความสนใจ และความสอดคล้องกับประเด็นที่โครงการให้ความสำคัญทั้ง 4 ประเด็น

ผู้เข้าร่วมจะได้เข้าร่วมการอบรมเชิงปฏิบัติโดยไม่เสียค่าใช้จ่าย เป็นเวลา 3 วัน ที่คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจันทร์ กรุงเทพมหานคร ประกอบด้วย

• การทำความเข้าใจ วิเคราะห์ และอภิปรายประเด็นสาธารณะทั้ง 4 ด้าน
• พร้อมด้วยเวิร์กช็อปความรู้ทางการเงินสำหรับนักข่าว และการใช้ AI ในงานข่าว

คุณสมบัติผู้สมัคร

มีประสบการณ์ทำงานข่าว หรือทำงานในประเด็นที่เกี่ยวข้อง อย่างน้อย 2 ปี

📅 อบรมวันที่ 21–23 สิงหาคม 2569

🏫 สถานที่ คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

🎟️ ฟรี รับจำกัดรุ่นละ 15 ที่นั่ง

⏰ ปิดรับสมัคร 7 สิงหาคม 2569 เวลาเที่ยงวัน

🔗 กรอกใบสมัครได้ที่ https://forms.gle/J5ded92ofZsZnPny7 

ระยะที่ 2: Fellowship Program

ภายหลังการอบรม โครงการจะเปิดรับสมัคร Fellowship Program ซึ่งเป็นกระบวนการคัดเลือกแยกจากเวิร์กช็อป ผู้สมัครจะต้องเสนอหัวข้อการสืบสวนสอบสวนที่อยู่ภายใต้ 1 ใน 4 ประเด็นหลักของโครงการ

โครงการจะคัดเลือกผู้ได้รับทุนจำนวน 6 คน เพื่อทำงานร่วมกับ RML เป็นระยะเวลา 6 เดือน โดยจะได้รับทุนสนับสนุนจำนวนคน/ทีมละ 120,000 บาท

ตลอดระยะเวลาของ Fellowship ผู้ได้รับทุนจะพัฒนาการสืบสวนในหัวข้อที่ตนรับผิดชอบ พร้อมผลิตผลงานข่าวเชิงสืบสวนอย่างต่อเนื่อง โดยตั้งเป้าหมายเผยแพร่ผลงานไม่น้อยกว่า 8 ชิ้น ตลอดโครงการ เผยแพร่ในช่องทางของ Rocket Media Lab และ/หรือในสื่อที่ผู้รับทุนสังกัด เพื่อสร้างองค์ความรู้เชิงลึกและขยายการอภิปรายในประเด็นสาธารณะ 

ผู้ได้รับทุนทุกคนจะเข้าร่วมประชุมกองบรรณาธิการร่วมกับคณะที่ปรึกษาอย่างน้อยเดือนละ 2 ครั้ง และรับคำปรึกษาจากบรรณาธิการอย่างน้อยเดือนละ 2 ครั้ง เพื่อพัฒนาแนวทางการสืบสวน แก้ไขปัญหาระหว่างการทำงาน และเรียนรู้ผ่านกระบวนการทำงานจริง

จำนวนทุน: 6 ทุน

ระยะเวลาดำเนินการ: พฤศจิกายน 2569 – เมษายน 2570

อ่านรายละเอียดเพิ่มเติมเกี่ยวกับทุน Rocket Media Lab Fellowship ได้ที่นี่

คณะทำงาน

องค์กรร่วมจัด: ร็อกเกต มีเดีย แล็บ และ คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ผู้รับผิดชอบโครงการ: ร็อกเกต มีเดีย แล็บ

ผู้ออกแบบหลักสูตร: ร็อกเกต มีเดีย แล็บ และ สฤณี อาชวานันทกุล

ที่ปรึกษา: รุจน์ โกมลบุตร, สฤณี อาชวานันทกุล และ สุภลักษณ์ กาญจนขุนดี

The post Rocket Media Lab Fellowship โครงการอบรมนักข่าวสืบสวนสอบสวน พร้อมเปิดโอกาสสู่ทุนทำข่าวสืบสวนสอบสวน appeared first on Rocket Media Lab.

ผู้รับทุนทำงานสามารถเลือกหัวข้อที่สนใจคน/ทีมละ 1 ประเด็น เพื่อทำงานข่าวสืบสวนสอบสวนเรื่องดังกล่าวในระยะเวลา 6 เดือน ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 2569 – เมษายน 2570

ขอบเขตเนื้อหาสำหรับการทำงานในรอบปี 2569-2570 ได้แก่

1. การเปลี่ยนผ่านพลังงานที่เป็นธรรม ปัญหาโลกรวน การเปลี่ยนผ่านจากเชื้อเพลิงฟอสซิลสู่พลังงานหมุนเวียน
2. ทุนผูกขาด ทุนยึดรัฐ และปัญหาการกำกับดูแลของหน่วยงานรัฐ
3. ทุนเทา สแกมเมอร์ยุคใหม่ และความอ่อนแอของการกำกับดูแลของรัฐ
4. การแย่งชิงทรัพยากรในลุ่มน้ำโขง จากภูมิรัฐศาสตร์สู่คุณภาพชีวิต

จำนวนผู้รับทุน : 6 รางวัล 

เปิดรับสมัครและสัมภาษณ์ผู้สมัครทุน เดือนกันยายน 2569

ระยะเวลาการรับทุน: พฤศจิกายน 2569 – เมษายน 2570

ค่าตอบแทนและสวัสดิการที่จะได้

• ผู้รับทุนจะได้ค่าตอบแทนคน/ทีมละ 120,000 บาท
• ประกันอุบัติเหตุ
• กรณีมีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติม เช่น การลงพื้นที่ ทางโครงการจะพิจารณาจัดหาให้ตามความเป็นจริง ภายใต้การหารือกับทีมงาน

คุณสมบัติผู้รับทุน Fellowship 

• มีความมุ่งมั่นในการทำข่าวสืบสวนสอบสวน โดยเลือก 1 ใน 4 ประเด็นที่โครงการกำหนด พร้อมแสดงแนวคิดการทำข่าว และสามารถผลิตผลงานได้อย่างน้อย 8 ชิ้นตลอดระยะเวลาโครงการ
• มีประสบการณ์การทำงานข่าว งานด้านสื่อ หรืองานในภาคประชาสังคมอย่างน้อย 2 ปี และสนใจการทำข่าวเชิงสืบสวนสอบสวน
• สามารถสมัครในนามบุคคลหรือสมัครเป็นทีม โดยแนบประวัติการทำงานของสมาชิก
• สามารถจัดการเวลา เข้าร่วมประชุมกองบรรณาธิการเดือนละ 2 ครั้ง และเข้าร่วมการปรึกษาย่อย เดือนละ 2 ครั้ง ในตลอดระยะเวลา 6 เดือนของการรับทุน ตั้งแต่เดือนตุลาคม 2569 ถึง มีนาคม 2570
• กรณีผู้สมัครทำงานประจำ ต้นสังกัดต้องรับทราบและยินยอมให้เข้าร่วมในโครงการนี้

The post ทุน Rocket Media Lab Fellowship 2026-2027 appeared first on Rocket Media Lab.

• สำนักการจราจรและขนส่งได้รับงบประมาณเพิ่ม 151.09% จากปี 2569 ที่ได้รับงบประมาณ 3,306.07 ล้านบาท เป็น 8,301.11 ล้านบาทใน 2570 ส่วนสำนักพัฒนาสังคมได้รับงบประมาณลดลง 48.55% จาก 858.15 ล้านบาทในปี 2569 เหลือ 441.51 ล้านบาทในปี 2570
• 5 เขตที่ได้รับงบประมาณเพิ่มขึ้น อีก 45 เขตได้รับงบประมาณลดลง เขตจตุจักรงบเพิ่มเป็นสัดส่วนมากที่สุด 18.10% ขณะที่เขตบึงกุ่มลงลง 29.02%

สภากรุงเทพมหานครเผยแพร่ร่างข้อบัญญัติงบประมาณรายจ่ายประจำปี พ.ศ. 2570 วงเงินรวม 93,000 ล้านบาท ซึ่งคาดว่าจะเริ่มประชุมเพื่อพิจารณาในวันที่ 22 กรกฏาคม 2570 Rocket Media Lab สำรวจข้อมูลเปรียบเทียบงบระหว่างปี 2569 และ 2570 ว่า ในภาพรวมทั้งในระดับสำนักและในระดับเขตต่างๆ ทั้ง 50 เขต ได้รับงบประมาณเพิ่มขึ้น-ลดลงอย่างไรบ้าง

สำนักการจราจรฯ งบเพิ่ม 151.09% สำนักพัฒนาสังคม งบลด 48.55%

สำนักการจราจรและขนส่งได้รับงบประมาณเพิ่มจากปีก่อนหน้าเป็นสัดส่วนมากที่สุด เพิ่มขึ้น 151.09% จากปี 2569 ที่ได้รับงบประมาณ 3,306.07 ล้านบาท เป็น 8,301.11 ล้านบาทในปีนี้ ส่วนสำนักพัฒนาสังคมได้รับงบประมาณลดลงเป็นสัดส่วนมากที่สุด ลดลง 48.55% ทั้งนี้ สำนักที่ได้รับงบประมาณมากที่สุด 3 อันดับแรกของปี 2570 ได้แก่ สำนักการระบายน้ำได้รับงบประมาณมากที่สุด คิดเป็นสัดส่วน 9.24% ของงบประมาณปี 2570 อันดับ 2 สำนักการโยธา 9.10% และสำนักการจราจรและขนส่ง 8.84%

ร่างงบประมาณรายจ่ายของกรุงเทพมหานครประจําปีงบประมาณ พ.ศ. 2570 จํานวน 93,918.922 ล้านบาท เพิ่มขึ้นจากปี 2569 จำนวน 1,083.23 ล้านบาท หรือ 1.18% ในจำนวนนี้แบ่งเป็น งบของสำนักต่างๆ รวมกัน 50,928.06 ล้านบาท งบสำนักงานเขต 21,842.92 ล้านบาท งบกลาง 17,721.61 ล้านบาท งบมหาวิทยาลัยนวมินทราธิราช 2,507.41 ล้านบาท และงบประมาณรายจ่ายของการพาณิชย์ 918.92 ล้านบาท

จากสำนักงานของ กทม. ทั้งหมด 20 สำนัก สำนักจราจรขนส่ง ซึ่งมีภารกิจออกแบบระบบการจราจรและขนส่งในกรุงเทพฯ โดยประสานงานกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้รับงบประมาณรวมทั้งสิ้น 8,301.11 ล้านบาท คิดเป็น 11.41% ของงบประมาณทั้งหมด โดยเกินครึ่งเป็นเป็นค่าจ้างเดินรถและซ่อมบำรุง และค่าภาษีที่ดินโครงการระบบขนส่งมวลชนสายสีเขียว ช่วงหมอชิต– สะพานใหม่ – คูคตและช่วงแบริ่ง-สมุทรปราการ 4,492.50 ล้านบาท ขณะที่สำนักพัฒนาสังคม  ซึ่งมีภารกิจพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนได้รับงบประมาณรวม 441.51 ล้านบาท คิดเป็น 0.47% ของงบประมาณทั้งหมด โดยเกือบครึ่งหนึ่ง 190.03 ล้านบาท เป็นงบบริหารทรัพยากรบุคคล รองลงมาเป็นงบเกี่ยวกับการฝึกอาชีพและพัฒนาฝีมือแรงงาน 143.76 ล้านบาท

นอกจาก สำนักการจราจรและขนส่งแล้วที่ได้รับงบประมาณเพิ่มขึ้น ยังมีอีก 6 สำนัก สำนักสิ่งแวดล้อม เพิ่มขึ้น 25.53% สำนักยุทธศาสตร์และประเมินผล เพิ่มขึ้น 9.72%  สำนักงานเลขานุการผู้ว่าฯ เพิ่มขึ้น 5.29% สำนักปลัด กทม. เพิ่มขึ้น 4.08% สำนักการระบายน้ำ เพิ่มขึ้น 3.12%  และสำนักงบประมาณ เพิ่มขึ้น 2.98%

สำนักที่ได้รับงบประมาณน้อยลงจากปี 2569 นอกจากสำนักพัฒนาสังคมแล้ว มีอีก 12 สำนัก ที่ได้รับงบประมาณลดลง สำนักงานเลขานุการสภากรุงเทพมหานคร ลดลง 35.93%  สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง ลดลง 26.04% สำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย ลดลง 20.11% สำนักงานคณะกรรมการข้าราชการกรุงเทพมหานคร ลดลง 18.96% สำนักวัฒนธรรม กีฬา และการท่องเที่ยว ลดลง 16.78 % สำนักการโยธา ลดลง 13.88% สำนักการศึกษา ลดลง 8.81% สำนักอนามัย ลดลง 8.1.% สำนักเทศกิจ ลดลง  2.94%  สำนักการคลัง ลดลง 2.25% สำนักการแพทย์ ลดลง 1.49% และสำนักดิจิทัล ลดลง 0.47%

งบลดลงเกือบทุกเขต มี 5 เขตงบเพิ่ม จตุจักรเพิ่มสัดส่วนสูงสุด

ร่างงบประมาณรายจ่ายของกรุงเทพมหานครประจําปีงบประมาณ พ.ศ. 2570  มีงบสำนักงานเขตรวม 21,842.92 ล้านบาท คิดเป็น 23.26 % ของงบทั้งหมด เมื่อเทียบกับปี 2569 พบว่า มี 5 เขตที่ได้รับงบประมาณเพิ่มขึ้น อีก 45 เขตได้รับงบประมาณลดลง เขตจตุจักรงบเพิ่มเป็นสัดส่วนมากที่สุด 18.10% ขณะที่เขตบึงกุ่มลงลง 29.02%

5 เขตที่งบประมาณเพิ่มขึ้น ได้แก่ จตุจักรเพิ่มขึ้น 18.10% จากปี 2569 โดยในปี 2570 ได้รับงบ 643.85 ล้านบาท ในจำนวนนี้เป็นงบบุคลากรมากที่สุด 292.40 ล้านบาท รองลงมาเป็นงบบำรุงซ่อมแซม ถนน ตรอก ซอย สะพาน รวมทั้งทางระบายน้ำ 121.34 ล้านบาท อันดับ 2 บางพลัด เพิ่มขึ้น  5.19% บางบอน เพิ่มขึ้น 3.37% คลองสาน เพิ่มขึ้น  2.05% และภาษีเจริญเพิ่มขึ้น  0.29%

เขตที่ได้งบลดลงมากที่สุด 5 อันดับแรกคือ บึงกุ่ม ลดลง 29.02% จากปี 2569 โดยในปี 2570 ได้รับงบ  431.22 ล้านบาท ในจำนวนนี้เป็นงบบุคลากรมากที่สุด 176.69 ล้านบาท รองลงมาเป็น งานงบประมาณโรงเรียน 107.60 ล้านบาท รองลงมา บางเขน ลดลง 24.61% อันดับ 3 ดอนเมือง ลดลง 24.30% อันดับ 4 มีนบุรี ลดลง 23.81% และอันดับ 5 คลองสามวา ลดลง 22.46%

เขตที่ได้รับงบประมาณมากที่สุดคือ ลาดกระบัง 792.44 ล้านบาท ซึ่งมีงบบำรุงซ่อมแซม ถนน ตรอก ซอย สะพาน รวมทั้งทางระบายน้ำมากที่สุดรองจากงบบุคลากร 170.06 ล้านบาท อันดับ 2 หนองจอก 779.41 ล้านบาท และอันดับ 3 บางขุนเทียน 751.05 ล้านบาท ขณะที่ปี 2569 เขตที่ได้รับงบประมาณมากที่สุดได้แก่ หนองจอก บางขุนเทียน และมีนบุรี จะเห็นว่า เขตบางขุนเทียนติดอันดับ 2 ของเขตที่ได้รับงบประมาณมากที่สุด 2 ปีซ้อนทั้งที่งบประมาณลดลงจาก 859.89 ล้านบาท เหลือ 751.05 ล้านบาท คิดเป็นสัดส่วน 12.66% โดยใน ปี 2570 งบซ่อมแซมอยู่ที่ 170.60 ล้านบาท ลดลงจากปี 2569 จำนวน 328.32 ล้านบาท

ดาวน์โหลดข้อมูลร่างข้อบัญญัติงบประมาณประจำปี 2570 ได้ที่ สำนักงบประมาณ กทม.

The post สำรวจร่างงบปี 70 ของ กทม. สำนักการจราจรฯ เพิ่ม 150% มีเพียง 5 เขตที่งบเพิ่ม โดยเขตจตุจักรสูงสุด appeared first on Rocket Media Lab.

คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบร่าง พ.ร.บ.ปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม (ฉบับที่ ..) พ.ศ. …. (การปรับปรุงโครงสร้างการแบ่งส่วนราชการกระทรวงวัฒนธรรม และกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา) ตามที่สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (ก.พ.ร.) เสนอเมื่อวันที่14 ก.ค. 2569 โดยในการปรับโครงสร้างจะเปลี่ยนเป็นกระทรวงกีฬาที่มีสำนักงานปลัดกระทรวงกีฬา กรมพลศึกษา มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ ส่วนงานด้านการท่องเที่ยวที่ประกอบด้วยกรมการท่องเที่ยว องค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน) จะโอนไปกระทรวงวัฒนธรรมเป็นกระทรวงวัฒนธรรมและการท่องเที่ยว

จาก ร่าง พ.ร.บ.งบประมาณปี 2570 กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา กระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา ได้รับงบประมาณ 5,856.18 ล้านบาท แบ่งเป็นงบที่เกี่ยวกับการกีฬา 2,451.35 ล้านบาท งบที่เกี่ยวกับการท่องเที่ยว 3,404.83 ล้านบาท

สำหรับงบที่เกี่ยวกับการท่องเที่ยวกระจาย 3,404.83 ล้านบาท อยู่ในกรมการท่องเที่ยว สำนักงานปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา และองค์การบริหารการพัฒนาพื้นที่พิเศษเพื่อการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืน (องค์การมหาชน นอกจากงบประมาณบุคคลากร 1,217.75 ล้านบาทแล้ว งบประมาณส่วนใหญ่อยู่ที่ 3 โครงการหลักรวม 1,269.10 ล้านบาท แบ่งเป็นโครงการยกระดับบริการความปลอดภัยและบริหารจัดการท่องเที่ยวให้ได้มาตรฐาน 532.17 ล้านบาท โครงการส่งเสริมและพัฒนาเพื่อยกระดับคุณภาพสินค้าและบริการ 418.10 ล้านบาท ซึ่งเป็นโครงการจัดทำป้ายเข้าสู่แหล่งท่องเที่ยวในพื้นที่เขตอำเภอน่าเที่ยวทั่วประเทศ 165 ล้านบาท และโครงการยกระดับภาพลักษณ์การท่องเที่ยวไทย 318.82 ล้านบาท ซึ่งเป็นส่วนใหญ่เป็นค่าใช้จ่ายการส่งเสริมการถ่ายทำภาพยนตร์ต่างประเทศในประเทศไทย 310.98 ล้านบาท

งบท่องเที่ยวยังอยู่ในการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย (ททท.)  ซึ่งเป็นหน่วยงานรัฐวิสาหกิจด้านการส่งเสริมการท่องเที่ยว อีก 5,756.81 ล้านบาท โดยเป็นงบโครงการพัฒนาการท่องเที่ยวอย่างยั่งยืนมากที่สุด 2,400.34 ล้านบาท ซึ่งเป็นการส่งเสริมการตลาดทั้งในและต่างประเทศ รองลงมาเป็นโครงการส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์และวัฒนธรรม 1,041.88 ล้านบาท ที่เป็นค่าใช้จ่ายในการส่งเสริมกิจกรรมระดับนานาชาติมากที่สุด 670 ล้านบาท นอกจากนี้เป็นค่าใช้จ่ายบุคลากร 997.18 ล้านบาท

ในกรณีที่มีการปรับโครงสร้างกระทรวงฯ ใหม่เป็น กระทรวงวัฒนธรรมและการท่องเที่ยวโดยรวมงบประมาณของหน่วยงานด้านการท่องเที่ยว ที่เดิมอยู่ในกระทรวงการท่องเที่ยวและการกีฬา และ ททท. ดังที่ สุรศักดิ์ พันธ์เจริญวรกุล รมว.การท่องเที่ยวและกีฬาให้สัมภาษณ์ มารวมเข้ากับกระทรวงวัฒนธรรมที่ในปี 2570 ได้รับงบประมาณ 8,463.30 ล้านบาท จะทำให้กระทรวงวัฒนธรรมและการท่องเที่ยวมีงบประมาณจากงานด้านการท่องเที่ยวเพิ่มขึ้น 9,161.64 ล้านบาท เป็น 17,624.94 ล้านบาท

งบที่เกี่ยวกับการกีฬากระจายอยู่ในกรมพลศึกษา มหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ และสำนักงานปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา 2,451.35 ล้านบาท  ซึ่งงบประมาณส่วนใหญ่เป็นงบมหาวิทยาลัยการกีฬาแห่งชาติ โครงการส่งเสริมการออกกำลังกาย กีฬา และนันทนาการ และโครงการพัฒนาศักยภาพนักกีฬาสู่ความเป็นเลิศ และรายการค่าใช้จ่ายบุคลากรภาครัฐ ส่งเสริมและพัฒนาการกีฬาและนันทนาการ

การกีฬาแห่งประเทศไทย (กกท.) ซึ่งเป็นหน่วยงานรัฐวิสาหกิจส่งเสริมการกีฬา ได้รับงบ 3,445.74 ล้านบาท โดยเป็นงบการบริหารจัดการกีฬาเพื่อความเป็นเลิศ ต่อยอดสู่กีฬาอาชีพและกีฬามวยมากที่สุด 1,303.54 ล้านบาท ซึ่งมีงบส่งนักกีฬาเข้าร่วมการแข่งขันกีฬาระดับนานาชาติมากที่สุด 328.94 ล้านบาท รองลงมาเป็นงบการจัดการแข่งขันกีฬาระดับชาติ 295.07 ล้านบาท การจัดการแข่งขันกีฬาขี่ม้า รายการ Royal Horse Show – Bangkok CDI 5* and CSI 5*  274.26 ล้านบาท อันดับสองของงบ กกท. เป็นงบพัฒนาศูนย์บริการกีฬาของ กกท. ทั้งในส่วนกลางและส่วนภูมิภาค 968.08 ล้านบาท อันดับสาม งบเพื่อส่งเสริมและสนับสนุนการจัดการแข่งขันกีฬาระดับนานาชาติ  437.59 ล้านบาท ซึ่งมีงบการส่งเสริม สนับสนุนกิจกรรมกีฬามวยให้เป็นอุตสาหกรรมกีฬา 294.32 ล้านบาท

เมื่อพิจารณาจากร่าง พ.ร.บ. งบประมาณประจำปี 2570 การปรับโครงสร้างกระทรวงใหม่เป็นกระทรวงกีฬา คาดว่าจะมีงบด้านกีฬาจากกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬาเดิม และในกรณีที่รวมงบของ กกท.ด้วย กระทรวงกีฬาจะมีงบประมาณรวม 5,897.09 ล้านบาท

ขั้นตอนต่อจากนี้ หลังจาก ครม.เห็นชอบการปรับโครงสร้างกระทรวงใหม่แล้ว จะต้องนำเข้าสู่สภาผู้แทนราษฎร เพื่อพิจารณาในวาระ 1-3 ก่อนเข้าสู่วุฒิสภา คาดว่าน่าจะเสร็จภายในสิ้นปี 2569 หรือต้นปี 2570

The post เมื่อแยกท่องเที่ยวออกจากกีฬา กระทรวงใหม่จะมีงบฯ ประมาณเท่าไร appeared first on Rocket Media Lab.

.

ดู Bangkok Index ได้ที่ https://bkkindex.rocketmedialab.co/

The post สมุดจดการบ้าน ส.ก. 2569 : แต่ละเขตมีปัญหาอะไรที่ ส.ก. ต้องทำการบ้าน appeared first on Rocket Media Lab.

ในการเลือกตั้งครั้งนี้ ทีม Vote62 ซึ่งประกอบด้วย iLaw, Opendream และ Rocket Media Lab ร่วมกับ We Watch ได้เชิญชวนประชาชนร่วมเป็นผู้สังเกตการณ์การเลือกตั้ง เพื่อช่วยกันติดตามความโปร่งใสของกระบวนการเลือกตั้งท้องถิ่นทั้งสองพื้นที่

การสังเกตการณ์ครั้งนี้มีทั้งสิ่งที่ประสบความสำเร็จและความท้าทาย แต่ทุกครั้งที่ได้เฝ้าสังเกตและตรวจสอบกระบวนการเลือกตั้ง ก็ทำให้เราได้เรียนรู้บทเรียนใหม่ๆ ที่จะนำไปสู่การพัฒนาการจัดการเลือกตั้งและการสังเกตการณ์ในอนาคต

อาสาสมัครกรุงเทพฯ กระจายใน 265 หน่วย คิดเป็น 4%

ในกรุงเทพฯ อาสาสมัครที่รายงานข้อมูลผ่านแพลตฟอร์ม Vote62 กระจายตัวอยู่ในหน่วยเลือกตั้ง 265 หน่วย จากทั้งหมด 6,629 หน่วย หรือคิดเป็นประมาณ 4% ของหน่วยเลือกตั้งทั้งหมด

แม้สัดส่วนผู้สังเกตการณ์จะครอบคลุมเพียงร้อยละ 4 ของหน่วยเลือกตั้ง แต่เมื่อพิจารณาบริบทที่การเลือกตั้งท้องถิ่นครั้งนี้ไม่ได้มีการแข่งขันเข้มข้นเท่าการเลือกตั้งระดับชาติ กระแสความตื่นตัวก่อนวันออกเสียงมีน้อย และการจัดการเลือกตั้งเป็นไปโดยเรียบร้อย จำนวนผู้สังเกตการณ์ที่ไปช่วยกันทำหน้าที่ทุกคนสะท้อนให้เห็นว่า ยังมีประชาชนที่พร้อมติดตามตรวจสอบการเลือกตั้งอย่างต่อเนื่อง โดยไม่จำเป็นต้องรอให้เกิดสถานการณ์วิกฤตหรือข้อถกเถียงทางการเมืองจึงจะเข้ามามีส่วนร่วม

อาสาสมัครกระจายตัวอยู่ใน 43 เขต จากทั้งหมด 50 เขตของกรุงเทพมหานคร โดย 10 เขตที่มีผู้สังเกตการณ์มากที่สุด ได้แก่

1. ดอนเมือง 42 หน่วย
2. สายไหม 19 หน่วย
3. วัฒนา 17 หน่วย
4. ทวีวัฒนา 16 หน่วย
5. ทุ่งครุ 13 หน่วย
6. ห้วยขวาง 11 หน่วย
7. จตุจักร 10 หน่วย
8. บางซื่อ 10 หน่วย
9. หลักสี่ 9 หน่วย
10. พระโขนง 8 หน่วย

ส่วนเขตที่ไม่มีผู้สังเกตการณ์ส่งภาพถ่ายรายงานเข้ามาในระบบของเว็บไซต์ Vote62.com มี 7 เขต ได้แก่ ดุสิต สัมพันธวงศ์ ปทุมวัน ตลิ่งชัน บางขุนเทียน สะพานสูง และประเวศ

พัทยามีอาสาสมัครครบทั้ง 113 หน่วยเลือกตั้ง

สำหรับการเลือกตั้งเมืองพัทยา ทีมงาน iLaw และ We Watch ได้วางแผนจัดอาสาสมัครให้ครอบคลุมทุกหน่วยเลือกตั้งทั้ง 113 หน่วย โดยอาสาสมัครส่วนใหญ่เดินทางจากกรุงเทพมหานครไปปฏิบัติหน้าที่ และมีการจัดระบบแบ่งหน้าที่ความรับผิดชอบด้วยกันเพื่อให้มีกำลังคนครอบคลุมได้ทั้งหมด

ผลจากการมีผู้สังเกตการณ์ครบทุกหน่วย ทำให้หลังปิดหีบเลือกตั้งสามารถรวบรวมและสรุปผลคะแนนได้ตั้งแต่เวลาประมาณ 21.15 น. ระหว่างการรายงานข้อมูลพบข้อผิดพลาด (อ่านเพิ่มที่ https://www.ilaw.or.th/articles/58411) จากการนับและการบันทึกคะแนนในบางหน่วย ซึ่งเป็นความคลาดเคลื่อนที่เกิดขึ้นโดยไม่เจตนา ส่วนใหญ่ผู้สังเกตการณ์สามารถทักท้วงได้ทันเวลา และกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้ง (กปน.) ได้ตรวจสอบและแก้ไขข้อมูลก่อนประกาศผล ทำให้กระบวนการโดยรวมเป็นไปอย่างรวดเร็วและเรียบร้อย

บทเรียนและข้อเสนอเพื่อพัฒนาการจัดการเลือกตั้ง

จากบทเรียนในครั้งนี้พบแง่มุมที่น่าสนใจ และสามารถนำเป็นบทเรียนไปสู่การออกแบบการวางแผนสังเกตการณ์การเลือกตั้ง รวมถึงข้อเสนอต่อหน่วยงานที่มีหน้าที่โดยตรงต่อการจัดการการเลือกตั้งอย่าง กกต. และหน่วยงานท้องถิ่น ดังนี้

ใบขีดคะแนนคือข้อมูลสำคัญที่สุดในการตรวจสอบผลเลือกตั้ง

ระหว่างการนับคะแนน เจ้าหน้าที่จะเปิดบัตรเลือกตั้งทีละใบ ขานหมายเลขผู้สมัคร และบันทึกคะแนนลงในใบขีดคะแนนด้วยวิธีขีดนับ ก่อนจะรวมคะแนนและบันทึกลงในใบรวมคะแนน

จากการสังเกตการณ์ครั้งนี้พบว่า ขั้นตอนที่มีโอกาสเกิดความผิดพลาดมากที่สุด คือการถ่ายโอนข้อมูล (อ่านเพิ่มที่ https://www.ilaw.or.th/articles/58411) จากใบขีดคะแนน (แบบ 5/6 สำหรับการเลือกตั้งท้องถิ่น และแบบ 5/11 สำหรับการเลือกตั้งสส.) ไปยังใบรวมคะแนน (แบบ 5/7 และแบบ 5/18 ตามลำดับ)

ในกรณีของเมืองพัทยา พบความคลาดเคลื่อนในขั้นตอนนี้หลายกรณี แม้ทั้งหมดจะเป็นความผิดพลาดที่ไม่ได้เกิดจากเจตนา และไม่ทำให้เปลี่ยนแปลงผลการเลือกตั้ง เมื่อผู้สังเกตการณ์สามารถทักท้วง และกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งได้แก้ไขข้อมูลให้ถูกต้องทันที แต่ก็ยังมีบางหน่วยที่ทักท้วงไม่ทันและไม่ได้รับการแก้ไข

ควรบันทึกวิดีโอการนับคะแนนตั้งแต่ต้นจนจบ

หลักฐานที่เป็นไฟล์วิดีโอเหล่านี้ก็มีความสำคัญ หากเกิดข้อสงสัยหรือข้อโต้แย้งภายหลังว่าการนับคะแนนไม่ถูกต้อง หรือไม่สุจริตเป็นธรรม ภาพบันทึกจะเป็นหลักฐานที่ช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริง ลดข้อขัดแย้ง และเสริมสร้างความเชื่อมั่นต่อกระบวนการเลือกตั้งได้

ทุกวันนี้มีประชาชนจำนวนหนึ่งที่ตั้งกล้องถ่ายทอดสดการนับคะแนนทางเฟซบุ๊ก ยูทูป หรือติ๊กต่อกอยู่แล้ว จึงไม่เป็นการยากเกินไปหากกกต. จะสนับสนุนกิจกรรมนี้และจัดเตรียมงบประมาณเพื่อสร้างระบบการบันทึกวิดีโอเองทุกหน่วย เพื่อยืนยันความถูกต้องและลดปัญหาข้อโต้แย้งในภายหลัง

กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งทำงานต่อเนื่องเป็นเวลานานเกินไป

จากการสังเกตการณ์ทั้งในการเลือกตั้งครั้งนี้และการเลือกตั้งที่ผ่านมา พบว่า กรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งต้องเริ่มปฏิบัติหน้าที่ตั้งแต่ช่วงเช้า และทำงานต่อเนื่องจนเสร็จสิ้นการนับคะแนนและจัดทำเอกสารในช่วงค่ำ รวมระยะเวลามากกว่า 12 ชั่วโมง

ช่วงเวลาที่ต้องใช้ความละเอียดและสมาธิมากที่สุด คือการนับคะแนนและการจัดทำเอกสาร กลับเป็นช่วงที่เจ้าหน้าที่มีความอ่อนล้าสะสมจากการทำงานตลอดทั้งวัน และเป็นช่วงเวลาค่ำที่แสงสว่างลดลง ซึ่งอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อความผิดพลาดที่ไม่ได้เกิดจากเจตนา

ในระยะยาว หน่วยงานที่รับผิดชอบควรพิจารณาปรับรูปแบบการปฏิบัติงาน เช่น ออกแบบระบบการทำงานใหม่ หรือแบ่งกำลังเจ้าหน้าที่เป็นผลัด เพื่อลดภาระงานต่อเนื่องและรักษาประสิทธิภาพของการปฏิบัติหน้าที่

Vote62 ขอขอบคุณอาสาสมัครทุกคนที่ร่วมเป็นผู้สังเกตการณ์การเลือกตั้ง และร่วมส่งข้อมูลจากพื้นที่ต่างๆ

ทุกการสังเกตการณ์ ทุกการรายงานข้อมูล และทุกการตั้งคำถาม ล้วนมีส่วนช่วยทำให้กระบวนการเลือกตั้งมีความโปร่งใสมากขึ้น พร้อมทั้งสร้างบทเรียนสำคัญที่จะนำไปสู่การพัฒนาการเลือกตั้งในอนาคต

The post  Vote62 ขอบคุณประชาชนที่ร่วมสังเกตการณ์การเลือกตั้งชวนคุยกันถึงบทเรียนที่เราได้รับจากเลือกตั้ง กรุงเทพฯ – พัทยา appeared first on Rocket Media Lab.

ประเด็นเรื่องคำนำหน้านามของกลุ่มบุคคลข้ามเพศ (Transgender) กลายเป็นข้อถกเถียงอย่างกว้างขวางบนโลกออนไลน์มาอย่างยาวนาน ซึ่งหากมองผ่านเลนส์ของข้อมูลเชิงสถิติและกฎหมายระดับสากล ประเด็นคำนำหน้านามนั้นเป็นเพียงส่วนปลายของภูเขาน้ำแข็งเท่านั้น ในระดับสากลแล้ว มีแนวคิดที่ใหญ่กว่าและครอบคลุมกว่านั้นคือ กฎหมายว่าด้วยการรับรองเพศสภาพตามกฎหมาย (Legal Gender Recognition หรือ LGR) กระบวนการแก้ไขเอกสารราชการให้ตรงกับตัวตนของบุคคล ซึ่งจะควบรวมการเปลี่ยนคำนำหน้านามด้วย และแต่ละประเทศทั่วโลกก็มีพัฒนาการและระดับของการให้สิทธิที่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญ

ในเชิงนโยบายนั้น การรับรองเพศสภาพตามกฎหมาย หมายถึงกระบวนการที่รัฐยอมรับและสะท้อนอัตลักษณ์ทางเพศของบุคคลลงในเอกสารทางราชการ ไม่ว่าจะเป็นทะเบียนราษฎร์ บัตรประจำตัวประชาชน สูติบัตร หรือหนังสือเดินทาง สิ่งนี้มีความหมายที่ครอบคลุมกว่าเพียงการเปลี่ยนคำนำหน้าอย่าง “นาย” หรือ “นางสาว” แต่ยังรวมถึงการเปลี่ยนตัวระบุเพศ (Gender marker) ให้ตรงกับเพศสภาพที่แท้จริงของบุคคลนั้นด้วย 

ซึ่งการเปลี่ยนคำนำหน้านามยังถูกให้ความสำคัญเป็นประเด็นสิทธิมนุษยชนระดับโลก อย่างองค์การอนามัยโลก (WHO) ที่ได้ปรับปรุงบัญชีจำแนกโรคระหว่างประเทศฉบับที่ 11 (ICD-11) โดยถอดประเด็นของคนข้ามเพศออกจากกลุ่มความผิดปกติทางจิต (Mental and behavioural disorders) และย้ายไปจัดอยู่ในหมวดภาวะไม่สอดคล้องทางเพศ (Gender incongruence) แทน พร้อมส่งเสริมให้มีการรับรองเพศทางกฎหมายโดยไม่ต้องมีเงื่อนไขทางการแพทย์

ในปี 2569 ศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรป (CJEU) ยังได้มีคำวินิจฉัยในคดี Shipova ระบุว่าการที่รัฐสมาชิกปฏิเสธออกเอกสารยืนยันตัวตนที่ตรงกับเพศสภาพในการใช้ชีวิตจริง ถือเป็นการขัดขวางสิทธิในการเดินทางและการอยู่อาศัยอย่างเสรีภายในสหภาพยุโรป และเป็นการละเมิดสิทธิในชีวิตส่วนตัว

ขณะเดียวกัน สำนักงานข้าหลวงใหญ่สิทธิมนุษยชนแห่งสหประชาชาติ (OHCHR) ก็ระบุชัดว่าการบีบบังคับให้บุคคลต้องผ่าตัดแปลงเพศ หรือรับการรักษาทางการแพทย์เพื่อเป็นเงื่อนไขในการรับรองเพศ นับเป็นการละเมิดมาตรฐานสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ นอกจากนี้การมีเอกสารที่ระบุเพศไม่ตรงกับเพศสภาพจริง มักนำไปสู่การถูกเลือกปฏิบัติในการหางาน การทำธุรกรรม และการเข้าถึงบริการสาธารณสุข ดังนั้นในกระบวนการการเปลี่ยนเพศในเอกสารให้ตรงกันกับเพศสภาพภายนอกจึงเป็นสิ่งที่องค์กมนุษยชนให้ความสำคัญอย่างยิ่ง

สำรวจ 239 ประเทศทั่วโลก: ใครทำได้ ใครทำไม่ได้

Rocket Media Lab ชวนมาสำรวจกฎหมายว่าด้วยการรับรองเพศสภาพตามกฎหมายทั่วโลก ว่าแต่ละประเทศมีกฎหมายอย่างไร โดยสำรวจจาก 239 ประเทศและดินแดนทั่วโลก ซึ่งพบว่าประเทศที่สามารถดำเนินการรับรองเพศสภาพได้ มีจำนวน 77 ประเทศ ไม่สามารถดำเนินการได้เลย จำนวน 71 ประเทศ ไม่มีข้อมูลปรากฏแน่ชัด  70 ประเทศ กลุ่มพิจารณาเป็นรายกรณีหรือ Case-by-case พบว่ามี 11 ประเทศ และมีอีก 10 แห่ง ที่จำกัดการรับรองให้เฉพาะกรณีที่เป็นเพศกำกวมหรือ intersex เท่านั้น

1. ประเทศที่ทำได้ แต่มีเงื่อนไขต่างกันออกไป

ข้อมูลจนถึงเดือนมิถุนายน  2569 พบว่ามี 77 ประเทศทั่วโลกที่ผ่านกฎหมายให้บุคคลสามารถรับรองเพศสภาพได้ หากพิจารณาตามทวีป จะพบว่าทวีปยุโรปมีความก้าวหน้ามากที่สุด โดยพบ 36 ประเทศ รองลงมาคือทวีปเอเชีย 18 ประเทศ ทวีปอเมริกา 17 ประเทศ (แบ่งเป็นทวีปอเมริกาเหนือ 9 ประเทศ อเมริกาใต้ 8 ประเทศ) ทวีปออสเตรเลีย และ ทวีปออสเตรเลียและโอเชียเนีย 4 ประเทศ  และทวีปแอฟริกา 2 ประเทศ 

โดยแบ่งเป็นการอนุญาตและการรองรับแยกย่อยออกไปอีก ได้แก่ การรับรองตามเจตจำนงของตนเองซึ่งมีมากที่สุด 40 ประเทศทั่วโลก ตามมาด้วยมีระเบียบว่าให้การรับรองเพศสภาพต้องผ่านกระบวนการวินิจฉัยทางการแพทย์ 17 ประเทศ และมีประเทศที่กำหนดให้การผ่าตัดเป็นเงื่อนไขสำคัญ 11 ประเทศ  มีกฎหมายระบุว่าสามารถรับรองเพศสภาพได้ แต่ไม่มีระเบียบที่ชัดเจนอีก 6 ประเทศ  และกระบวนการรับรองเพศสภาพต้องผ่านระบบตุลาการ  3 ประเทศ 

การรับรองตามเจตจำนงของตนเอง (Self-identification)

กลุ่มนี้ก้าวหน้าที่สุดและพบมากที่สุด โดยอนุญาตให้บุคคลเปลี่ยนเครื่องหมายเพศได้ตามการรับรู้อัตลักษณ์ภายในของตนเอง โดยไม่ต้องมีเงื่อนไขทางการแพทย์ใดๆ ปัจจุบันมีถึง 40 ประเทศทั่วโลก

อาร์เจนตินา คือผู้บุกเบิกด้วยกฎหมายอัตลักษณ์ทางเพศปี 2555 ซึ่งเป็นกฎหมายฉบับแรกของโลกที่ยึดหลักการกำหนดตัวตนด้วยตนเอง ซึ่งเป็นกระบวนการที่ไม่ต้องใช้หลักฐานทางการแพทย์ และไม่ต้องผ่านการพิจารณาของศาลเลย ซึ่งแม้ในปี 2567 รัฐบาลอาร์เจนตินาจะพยายามแก้ไขกฎหมายเพื่อจำกัดสิทธิของผู้ที่มีอายุต่ำกว่า 18 ปีและผู้ที่มีประวัติอาชญากรรม โดยไม่อนุญาตให้มีการเปลี่ยนเพศ แต่ศาลรัฐบาลกลางตัดสินว่าการพยายามแก้ไขดังกล่าวขัดต่อรัฐธรรมนูญ กฎหมายการเปลี่ยนเพศโดยใช้หลักเจตจำนงด้วยตนเองจึงยังดำเนินต่อไปในอาร์เจนตินา

โคลอมเบีย รัฐบาลโคลอมเบียออกพระราชกฤษฎีกาเมื่อวันที่ 4 มิถุนายน 2558 ที่กำหนดว่าการเปลี่ยนเพศสภาพเป็นสิทธิโดยชอบของบุคคล และยกเลิกข้อกำหนดเรื่องการตรวจทางจิตเวชและการตรวจร่างกาย ต่อมาเมื่อวันที่ 1 มีนาคม 2565 ศาลรัฐธรรมนูญโคลอมเบียก็วินิจฉัยว่าบุคคล Non-binary มีสิทธิที่จะปฏิเสธการระบุเพศว่าเป็นชายหรือหญิงในเอกสารทางการได้ ซึ่งถือว่าเป็นประเทศแรกในละตินอเมริกาที่มีคำพิพากษาระกับศาลรัฐธรรมนูญรับรองสิทธิดังกล่าว และเป็นบรรทัดฐานทางกฎหมายสำคัญด้านความหลากหลายทางเพศในภูมิภาค

ไซปรัส มีกฎหมายทะเบียนราษฎร์ที่เอ่ยถึงการแก้ไขเพศสภาพมาตั้งแต่ปี 2546 แต่ไม่ได้ระบุขั้นตอนไว้ ในทางปฏิบัติจึงมักจำกัดอยู่เพียงการแก้ไขในหนังสือเดินทาง (passport) เท่านั้น 

ในยุโรป เบลเยียม ยกเลิกข้อกำหนดทางการแพทย์ทั้งหมดในปี 2561 โดยบุคคลที่บรรลุนิติภาวะเพียงยื่นคำร้องและรอช่วงเวลาไตร่ตรองอีก 3-6 เดือนเพื่อยืนยันเจตจำนงอีกครั้ง ก็สามารถเปลี่ยนเพศสภาพได้อย่างถาวร ขณะที่โปรตุเกสรับรองสิทธิการกำหนดตัวตนด้วยตนเองสำหรับผู้ที่มีอายุ 18 ปีขึ้นไป และอนุญาตให้เยาวชนอายุ 16-17 ปี สามารถเปลี่ยนชื่อและเครื่องหมายระบุเพศได้ด้วย

ที่ฝรั่งเศส จากเดิมที่บุคคลต้องพิสูจน์ภาวะทางจิตเวชและผ่านการผ่าตัดตามคำพิพากษาศาลฎีกาปี 2535 มาสู่การแก้ไขประมวลกฎหมายแพ่งในปี 2560 ที่เปิดโอกาสให้ผู้บรรลุนิติภาวะขอแก้ไขคำนำหน้าเพศได้ หากพิสูจน์ได้ว่าเพศที่ใช้ชีวิตจริงไม่ตรงกับเอกสาร โดยไม่จำเป็นต้องผ่านกระบวนการทางการแพทย์หรือการผ่าตัดใดๆ

ส่วนแคนาดา มีระบบที่อนุญาตให้พลเมืองอายุ 16 ปีขึ้นไปเปลี่ยนเพศในหนังสือเดินทางผ่านการกำหนดตัวตนด้วยตนเอง พร้อมเปิดโอกาสให้เลือกเครื่องหมายเพศ X สำหรับกลุ่ม Non-binary นอกจากนี้แคนาดายังเป็นหนึ่งในไม่กี่ประเทศที่ขยายสิทธินี้ให้ครอบคลุมผู้พำนักถาวร นักศึกษาต่างชาติ และผู้ลี้ภัย แม้จะไม่มีสูติบัตรที่ออกโดยทางการแคนาดาก็ตาม

กรณีที่น่าสนใจพิเศษได้แก่ ปากีสถาน ซึ่งในปี 2561 เคยอนุญาตให้บุคคลรับรองเพศสภาพได้ตามการรับรู้ของตนเองและมีการรับรองเพศที่สาม แต่ในปี 2566 ศาลชาริอะฮ์กลางวินิจฉัยว่าการอนุญาตให้บุคคลเปลี่ยนเพศสภาพตามความสมัครใจขัดต่อหลักศาสนาอิสลาม และเสนอให้เปลี่ยนนิยามคำว่า Transgender เป็น Khunsa (หรือ Intersex) เพื่อจำกัดสิทธิเฉพาะผู้ที่มีความบกพร่องทางอวัยวะเพศโดยกำเนิดเท่านั้น ส่งผลให้เกิดการระงับการออกบัตรประชาชนที่มีเครื่องหมายเพศ X ในช่วงปลายปี 2566 และยังคงเป็นประเด็นการต่อสู้ในชั้นศาลสูงสุดจนถึงปัจจุบัน

การรับรองผ่านการวินิจฉัยทางการแพทย์ (Medical Diagnosis)

มี 17 ประเทศทั่วโลกที่กำหนดให้การรับรองเพศสภาพต้องผ่านกระบวนการวินิจฉัยทางการแพทย์ ครอบคลุมทั้งการประเมินทางจิตวิทยาและการตรวจสอบสภาพร่างกาย

ในยุโรป ออสเตรีย ใช้แนวทางตามกฎหมายสถานะพลเมืองปี 2556 โดยเปิดโอกาสให้แก้ไขข้อมูลที่ผิดพลาดในทะเบียนราษฎร์ได้ ซึ่งผู้สมัครหรือผู้ยื่นต้องยื่นคำยืนยันจากนักจิตวิทยาหรือจิตแพทย์ว่าความรู้สึกในอัตลักษณ์ทางเพศนั้นมีความถาวร และผู้ยื่นต้องมีการปรับเปลี่ยนรูปลักษณ์ภายนอกให้สอดคล้องกับเพศสภาพแล้ว 

โปแลนด์ มีกระบวนการที่ค่อนข้างซับซ้อนและมีลักษณะเฉพาะตัว กล่าวคือ ต้องอาศัยการตีความกฎหมายแพ่งและคำพิพากษาศาลฎีกาตั้งแต่ปี 2534 ผู้ที่ต้องการรับรองเพศสภาพต้องดำเนินการผ่านกระบวนการฟ้องร้องทางแพ่งต่อบิดามารดา หรือต่อคู่สมรสและบุตรหากมีครอบครัวแล้ว กระบวนการนี้ต้องใช้ผลการทดสอบทางการแพทย์อย่างครบถ้วน ทั้งด้านจิตวิทยาและร่างกาย เช่น การตรวจโครโมโซมหรือการตรวจอวัยวะเพศ และบางกรณีอาจต้องผ่านการทดสอบการใช้ชีวิตจริงในเพศสภาพใหม่ (Real-life test) นานประมาณ 2 ปีด้วย อย่างไรก็ตาม ในปี 2567 กระทรวงยุติธรรมโปแลนด์เริ่มมีความพยายามปรับปรุงกฎระเบียบเพื่อเร่งรัดกระบวนการให้รวดเร็วขึ้นกว่าเดิม แต่อย่างไรก็ยังคงต้องผ่านกระบวนการพิสูจน์อัตลักษณ์ทางเพศผ่านการแพทย์อยู่

ที่สหราชอาณาจักร มีดำเนินการภายใต้กฎหมายการรับรองเพศสภาพปี 2547 ซึ่งกำหนดให้ผู้สมัครอายุ 18 ปีขึ้นไป ต้องยื่นขอใบรับรองจากคณะกรรมการพิจารณาการรับรองเพศสภาพ โดยมีเงื่อนไขสำคัญสองข้อ คือ ต้องมีผลการวินิจฉัยภาวะไม่พอใจในเพศตนเอง (Gender dysphoria) จากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ 2 คน และต้องพิสูจน์ได้ว่าใช้ชีวิตในเพศสภาพที่ต้องการมาแล้วอย่างน้อย 2 ปี รวมถึงต้องทำคำปฏิญาณตนว่าจะใช้ชีวิตในเพศสภาพนั้นตลอดไป จึงจะสามารถเปลี่ยนเพศได้

ในทวีปอเมริกา คิวบา เดิมกำหนดให้ผู้ยื่นคำร้องต้องผ่านการผ่าตัดยืนยันเพศสภาพก่อน แล้วจึงนำหลักฐานภาพถ่ายพร้อมประวัติการรักษายื่นต่อศาล แต่ในเดือนกรกฎาคม 2568 สมัชชาแห่งชาติได้ผ่านกฎหมายทะเบียนราษฎร์ฉบับใหม่ โดยยกเลิกข้อกำหนดเรื่องการผ่าตัดและการรักษาทางการแพทย์ อย่างไรก็ตาม กฎหมายยังคงกำหนดให้ต้องมีความเห็นจากทีมสหสาขาวิชาชีพของศูนย์การศึกษาเพศแห่งชาติ (CENESEX) ซึ่งประกอบด้วยจิตแพทย์และผู้เชี่ยวชาญด้านต่างๆ เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการพิจารณา 

ที่น่าสนใจคือในปี 2565  คิวบายังผ่านประมวลกฎหมายครอบครัวฉบับใหม่ผ่านการลงประชามติระดับชาติ ด้วยคะแนนสนับสนุน 66.9% ซึ่งประมวลกฎหมายดังกล่าว เปิดให้มีการสมรสและการรับบุตรบุญธรรมโดยคู่รักเพศเดียวกันเป็นสิ่งที่ถูกกฎหมาย 

การรับรองที่ต้องผ่านการผ่าตัด (Surgery Required)

มี 11 ประเทศทั่วโลกที่บุคคลจะเปลี่ยนแปลงข้อมูลเพศในเอกสารทางราชการได้ก็ต่อเมื่อผ่านกระบวนการปรับเปลี่ยนลักษณะทางกายภาพอย่างสมบูรณ์แล้วเท่านั้น กล่าวคือต้องผ่าตัดแปลงเพศให้สมบูรณ์ก่อน 

ในยุโรป บอสเนียและเฮอร์เซโกวีนา กำหนดให้ผู้สมัครต้องยื่นเอกสารยืนยันจากทีมแพทย์ว่ากระบวนการปรับเปลี่ยนเพศสภาพเสร็จสิ้นสมบูรณ์แล้ว หากไม่ต้องการผ่าตัด จะอนุญาตให้เปลี่ยนได้เพียงชื่อเท่านั้น แต่ไม่สามารถแก้ไขเครื่องหมายเพศได้

ฮ่องกง เดิมในปี 2555 กำหนดให้ต้องผ่าตัดแปลงเพศอย่างเต็มรูปแบบ รวมถึงการสร้างอวัยวะเพศใหม่ จึงจะเปลี่ยนเพศในบัตรประชาชนได้ ต่อมาในปี 2566 ศาลวินิจฉัยว่าข้อกำหนดนี้ขัดต่อรัฐธรรมนูญ ส่งผลให้ผ่อนปรนเงื่อนไขลงเหลือเพียงการผ่าตัดบางส่วน เช่น การตัดหน้าอกสำหรับชายข้ามเพศ หรือการตัดอัณฑะและองคชาตสำหรับหญิงข้ามเพศ พร้อมทั้งต้องพิสูจน์ว่ามีภาวะไม่พอใจในเพศตนเองและใช้ชีวิตในเพศสภาพใหม่มาแล้วไม่น้อยกว่า 2 ปี

สิงคโปร์กำหนดหลักเกณฑ์การเปลี่ยนเครื่องหมายเพศในบัตรประจำตัวประชาชน (NRIC) ไว้อย่างเคร่งครัด โดยหน่วยงานตรวจคนเข้าเมืองและจุดตรวจ (ICA) กำหนดให้ผู้ยื่นคำร้องต้องแสดงรายงานการตรวจทางการแพทย์ที่รับรองโดยแพทย์ผู้เชี่ยวชาญที่จดทะเบียนในสิงคโปร์ ไม่ว่าจะเป็นศัลยแพทย์พลาสติก นรีแพทย์ ศัลยแพทย์ระบบทางเดินปัสสาวะ หรืออายุรแพทย์ต่อมไร้ท่อ เพื่อรับรองว่าการผ่าตัดยืนยันเพศสภาพเสร็จสิ้นสมบูรณ์แล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง แบบฟอร์มดังกล่าวต้องระบุว่าอวัยวะเพศมีการเปลี่ยนแปลงอย่างสมบูรณ์ จากเพศหนึ่งไปสู่อีกเพศหนึ่ง นอกจากนี้ผู้ที่ผ่าตัดแล้วยังต้องดำเนินการเปลี่ยนแปลงดังกล่าวภายใน 28 วันนับจากวันที่ผ่าตัด ทั้งนี้การเปลี่ยนเครื่องหมายเพศทำได้เพียงเอกสารอื่นๆ เช่น บัตรประชาชน และหนังสือเดินทาง ไม่ครอบคลุมถึงสูติบัตร

กรณีที่น่าสนใจที่สุดในกลุ่มนี้คือ อิหร่าน ซึ่งมีการรับรองเพศสภาพโดยอ้างอิงหลักกฎหมายอิสลาม (Fatwa) ของอายะตุลลอฮ์ โคมัยนี ตั้งแต่ช่วงปี 2506 โดยให้เหตุผลทางศาสนาว่า “จิตวิญญาณต้องอยู่เหนือเนื้อหนัง” และถือว่าการข้ามเพศเป็นวิธีการรักษาอาการเจ็บป่วยทางจิตใจและร่างกายอย่างหนึ่ง กระบวนการของอิหร่านจึงเป็นลำดับขั้น คือต้องขออนุญาตศาลครอบครัว รับการตรวจวินิจฉัยและรับรองภาวะอัตลักษณ์ทางเพศจากองค์กรนิติเวช เข้ารับการผ่าตัดให้ครบถ้วน แล้วจึงยื่นคำร้องต่อศาลเพื่อให้ออกคำสั่งแก้ไขชื่อและเครื่องหมายเพศในบัตรประจำตัวได้

กฎหมายมีแต่กระบวนการไม่ชัดเจน (Unclear)

มี 6 ประเทศทั่วโลกที่กฎหมายระบุว่าสามารถรับรองเพศสภาพได้ แต่ไม่มีการกำหนดระเบียบวิธีปฏิบัติหรือเงื่อนไขที่แน่ชัด บางครั้งขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของเจ้าหน้าที่ล้วนๆ

สหรัฐอเมริกา จัดอยู่ในกลุ่มนี้เนื่องจากความซับซ้อนและความไม่แน่นอนของนโยบาย ในช่วงปี 2564-2567 รัฐบาลกลางเคยอนุญาตให้พลเมืองกำหนดเพศในหนังสือเดินทางได้เอง และมีตัวเลือกเพศ X สำหรับกลุ่ม Non-binary อย่างไรก็ตาม กฎหมายบางข้อในสหรัฐอเมริกามักขึ้นอยู่กับประธานาธิบดีที่ดำรงตำแหน่ง ตัวอย่างที่เห็นได้คือเมื่อมีการเปลี่ยนผ่านสู่รัฐบาลใหม่ในเดือนมกราคม 2569 ที่ผ่านมา มีการออกคำสั่งประธานาธิบดีหมายเลข 14168 เพื่อยกเลิกการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศในระดับรัฐบาลกลาง โดยกำหนดให้ยึดถือเพศตามกำเนิด (Sex assigned at birth) เป็นเกณฑ์เดียวในเอกสารราชการทั้งหมด และยกเลิกตัวเลือกเพศ X โดยให้เหตุผลว่าเพศสภาพเป็นข้อเท็จจริงทางชีววิทยาที่ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงได้ นอกจากนี้ บางรัฐยังสั่งห้ามการบำบัดทางเพศสภาพและการใช้ยาฮอร์โมนด้วย

การรับรองโดยอาศัยคำสั่งศาล (Judicial)

กระบวนการนี้พบใน 3 ประเทศทั่วโลก ได้แก่ญี่ปุ่น ไต้หวัน และโรมาเนีย

ในฝั่งเอเชีย ญี่ปุ่น มีกฎหมายว่าด้วยกรณีพิเศษสำหรับบุคคลที่มีภาวะไม่สอดคล้องทางอัตลักษณ์เพศมาตั้งแต่ปี 2547 ซึ่งกำหนดเงื่อนไขเข้มงวด ได้แก่ การรับการประเมินทางจิตเวช ผ่าตัดทำหมัน การมีอวัยวะเพศที่มีลักษณะใกล้เคียงกับเพศที่ต้องการเปลี่ยน รวมถึงต้องเป็นโสดและไม่มีบุตรที่ยังไม่บรรลุนิติภาวะ

โดยพัฒนาการสำคัญเริ่มในปี 2566 เมื่อผู้พิพากษาทั้ง 15 คนของศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ข้อกำหนดเรื่องการผ่าตัดทำหมันเป็นเงื่อนไขที่ขัดต่อสิทธิในการแสวงหาความสุขที่รับรองไว้ในรัฐธรรมนูญ ซึ่งในปี 2567 ศาลสูงของฮิโรชิม่าก็วินิจฉัยว่าการบังคับผ่าตัดเพื่อให้ลักษณะอวัยวะเพศเปลี่ยนแปลงอาจขัดรัฐธรรมนูญเช่นกัน และตัดสินว่าการรักษาด้วยฮอร์โมนสามารถทดแทนข้อกำหนดดังกล่าวได้ ซึ่งในศาลอื่นของญี่ปุ่นก็มีการตัดสินในลักษณะที่คล้ายกัน โดยพบว่าในเดือนกันยายน 2568 ศาลครอบครัวซัปโปโรวินิจฉัยว่าแม้แต่การบังคับให้ใช้ฮอร์โมนเพื่อเปลี่ยนลักษณะอวัยวะเพศก็ยังละเมิดการคุ้มครองตามรัฐธรรมนูญเช่นกัน แต่ในสถานการณ์จริง ก็พบว่ายังมีการถกเถียงกันว่าจะนำคำพิพากษาของศาลฏีกาไปใช้อย่างไร ทำให้ปัจจุบันก็ยังต้องยื่นคำร้องต่อศาลอยู่

ไต้หวัน มีกระบวนการซับซ้อน โดยในปี 2551 กระทรวงมหาดไทยออกคำสั่งกำหนดให้บุคคลที่ต้องการเปลี่ยนเพศในทะเบียนราษฎร์ต้องผ่าตัดนำอวัยวะสืบพันธุ์ออกก่อน ซึ่งจุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นในปี 2564 เมื่อศาลปกครองสูงสุดไทเปวินิจฉัยในคดีของหญิงข้ามเพศคนหนึ่ง โดยว่าข้อกำหนดการผ่าตัดอาจขัดต่อรัฐธรรมนูญ ซึ่งจากการตัดสินทำให้เธอกลายเป็นหญิงข้ามเพศคนแรกในไต้หวันที่เปลี่ยนเครื่องหมายเพศสำเร็จโดยไม่ต้องผ่าตัด ต่อมาในปี 2566 ศาลรัฐธรรมนูญชี้แจงว่าคำสั่งกระทรวงมหาดไทยไม่มีผลผูกพัน ซึ่งหมายความว่าต้องพิจารณาเป็นรายกรณีไป

ล่าสุดในปี 2567 ศาลปกครองสูงสุดไทเปวินิจฉัยในคดีของชายข้ามเพศคนหนึ่ง ว่าเขามีหลักฐานเพียงพอที่แสดงว่าอัตลักษณ์ทางเพศของเขามีความมั่นคงและยาวนาน โดยชายข้ามเพศคนดังกล่าวได้ยื่นผลวินิจฉัยจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ บันทึกการรักษาด้วยฮอร์โมน และคำให้การส่วนตัว ทำให้ในปี 2567 เขาจึงเป็นชายข้ามเพศที่สามารถเปลี่ยนคำนำหน้าเพศในบัตรประชาชนได้สำเร็จโดยไม่ต้องผ่านการผ่าตัด โดยศาลปกครองสูงสุดไทเปวินิจฉัยว่ารัฐควรเคารพเสรีภาพในการกำหนดเพศสภาพของตนเอง ตราบเท่าที่ไม่กระทบต่อความสงบเรียบร้อยของสังคม ซึ่งจากทั้งสองกรณีถือว่าบุคคลข้ามเพศยังจำเป็นต้องยื่นคำร้องต่อศาลอยู่

และที่โรมาเนีย มาตรา 43 แห่งพระราชบัญญัติการทะเบียนสถานะพลเรือน (ปี 2539) กำหนดให้ต้องผ่านกระบวนการศาล แต่ไม่ได้ระบุเงื่อนไขชัดเจน ทำให้แต่ละศาลตีความแตกต่างกัน และหลายแห่งยังบังคับให้ผ่าตัดในทางปฏิบัติ และที่สำคัญโรมาเนียเป็นสมาชิกในสภาพยุโรป ดังนั้นจึงเกิดกรณีหนึ่งในปี 2564 ที่มีคำพิพากษาในคดีของนาย X. และนาย Y. ว่าโรมาเนียละเมิดมาตรา 8 ของอนุสัญญายุโรปว่าด้วยสิทธิมนุษยชน โดยศาลชี้ว่าการบังคับให้เลือกระหว่างการผ่าตัดที่ไม่ต้องการ กับการสละสิทธิในการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศถือเป็นทางเลือกที่เป็นไปไม่ได้ และพบอีกคดีในปี 2567 ที่ศาลยุติธรรมแห่งสหภาพยุโรปวินิจฉัยในคดีชื่อ C-4/23 Mirin ว่ารัฐสมาชิกสหภาพยุโรปมีพันธกรณีต้องรับรองการเปลี่ยนแปลงเพศที่รัฐสมาชิกอื่นรับรองแล้ว ซึ่งปัจจุบันยังพบว่าโรมาเนียยังคงไม่มีกระบวนการที่ชัดเจนในระดับชาติ 

2. ประเทศที่พิจารณาเป็นรายกรณี (Case-by-case)

มี 11 ประเทศทั่วโลกที่ใช้วิธีพิจารณาการรับรองเพศสภาพเป็นรายกรณี โดยอาศัยกลไกทางศาลหรือคณะกรรมการพิเศษแทนการมีกฎหมายรองรับทั่วไป แบ่งเป็นเอเชีย 4 ประเทศ (ภูฏาน อินโดนีเซีย อิสราเอล เลบานอน) ยุโรป 3 ประเทศ (โคโซโว ลิกเตนสไตน์ และโมนาโก) แอฟริกา 2 ประเทศ (บอตสวานาและเอสวาตินี) และทวีปอเมริกา 2 ประเทศ (เอลซัลวาดอร์และเวเนซุเอลา)

ในกลุ่มนี้ กระบวนการมักเริ่มจากการที่บุคคลข้ามเพศต้องยื่นคำร้องต่อศาลหรือหน่วยงานทะเบียนราษฎร์เพื่อพิสูจน์ความจำเป็นในการเปลี่ยนเครื่องหมายเพศ

อินโดนีเซีย แม้ไม่มีกฎหมายรับรองเพศสภาพโดยเฉพาะ แต่อาศัยการตีความตามกฎหมายทะเบียนราษฎร์ ศาลในแต่ละพื้นที่ซึ่งมีดุลยพินิจต่างกัน เช่น ศาลในยอกยาการ์ตาเคยอนุญาตให้ชายข้ามเพศเปลี่ยนเพศได้เพียงเพราะใช้ฮอร์โมนมานานพอสมควร ขณะที่ศาลในจาการ์ตาเหนือจะอนุญาตก็ต่อเมื่อมีการผ่าตัดแปลงเพศแล้วเท่านั้น ทั้งนี้พบว่าด้วยสถานะที่ซับซ้อนทำให้เกิดการตีความกำกวมด้านกฎหมาย เห็นได้จากเมื่อวันที่ 2 มกราคม 2569 มีการบังคับใช้กฎหมายอาญาฉบับใหม่ที่ห้ามกิจกรรมทางเพศนอกสมรส ซึ่งสร้างความกังวลแก่ชุมชน LGBTQ+ อย่างมากเนื่องจากบทบัญญัติบางข้อของกฎหมายนี้อาจถูกนำมาใช้เอาผิดกับบุคคล LGBTQ+

อิสราเอล มีระบบที่ซับซ้อนเนื่องจากผสมผสานระหว่างกฎหมายแพ่งและกฎหมายศาสนา แม้กฎหมายปี 2508 จะระบุว่าทะเบียนราษฎร์ต้องบันทึกการเปลี่ยนแปลงทางเพศ แต่ในทางปฏิบัติมักต้องผ่านคณะกรรมการผู้เชี่ยวชาญทางการแพทย์และจิตวิทยาเพื่อพิจารณาเป็นรายบุคคล ซึ่งหากคณะกรรมการเห็นชอบ ก็สามารถเปลี่ยนเครื่องหมายเพศได้โดยไม่จำเป็นต้องผ่าตัดเสมอไป แม้จะมีความพยายามผลักดันให้ใช้ระบบกำหนดตัวตนด้วยตนเองหรือลดอายุผู้สมัครลงเหลือ 15 ปี แต่รัฐบาลสายอนุรักษนิยมมักระงับทุกครั้ง 

เลบานอน พบความไม่แน่นอนในกระบวนการสูงมาก โดยขึ้นอยู่กับดุลยพินิจของผู้พิพากษาแต่ละท่าน โดยมีแนวคิดสองทางที่ขัดแย้งกัน ทางหนึ่งมองว่าการเปลี่ยนเพศจะทำได้ก็ต่อเมื่อเกิดขึ้นตามธรรมชาติโดยไม่ผ่านการผ่าตัดเพราะโครโมโซมไม่เปลี่ยนแปลง แต่อีกทางหนึ่งมองว่าการไม่ยอมรับเพศสภาพใหม่สร้างความเสียหายต่อสุขภาพจิตอย่างรุนแรง บรรทัดฐานจึงแกว่งไปมา เช่น ในปี 2530 ศาลเบรุตเคยอนุญาตให้หญิงข้ามเพศที่ผ่าตัดแล้วเปลี่ยนเพศได้ แต่ในปี 2535 ศาลเดียวกันปฏิเสธคำร้องของอีกคน อ้างว่าผู้สมัครยังมีลูกกระเดือกและโครโมโซมชายอยู่ จนกระทั่งปี 2558 ศาลอุทธรณ์เบรุตสร้างบรรทัดฐานใหม่ว่าการเปลี่ยนเพศเป็นสิทธิตามรัฐธรรมนูญด้านสุขภาพและเป็นความจำเป็นทางการแพทย์เพื่อเยียวยาภาวะไม่พอใจในเพศตนเอง

สิ่งที่เห็นร่วมกันในกลุ่มนี้คือ สิทธิในการรับรองเพศสภาพไม่ได้เป็นสิทธิอัตโนมัติอย่างกลุ่มก่อนหน้า แต่มักจะเป็นสิทธิที่ต้องพิสูจน์และรับรองจากอำนาจตุลาการหรือผู้เชี่ยวชาญเป็นรายๆ ไป

3. ประเทศที่อนุญาตเฉพาะกลุ่ม Intersex: เพราะอะไร?

มี 10 ประเทศทั่วโลกที่อนุญาตให้มีการรับรองหรือแก้ไขเพศสภาพได้เฉพาะกลุ่ม Intersex หรือเพศกำกวมเท่านั้น แบ่งเป็นเอเชีย 5 ประเทศ (บาห์เรน จอร์แดน โอมาน ซาอุดีอาระเบีย และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์)  แอฟริกา 4 ประเทศ (อียิปต์ เคนยา โมร็อกโก และยูกันดา) และอเมริกาใต้ 1 ประเทศ (เปรู)

เหตุผลหลักๆ ในกลุ่มนี้มีความน่าสนใจมาก โดยเฉพาะในกลุ่มประเทศตะวันออกกลางที่ใช้กฎหมายอ้างอิงหลักศาสนาอิสลาม ซึ่งแยกแยะระหว่างการเปลี่ยนเพศ (Sex Change) กับการแก้ไขเพศ (Sex Correction) เอาไว้ โดยมองว่ากลุ่ม Intersex เป็นผู้ที่มีความบกพร่องทางชีวภาพมาแต่กำเนิด การผ่าตัดและการรับรองเพศสภาพใหม่จึงถือเป็นการแก้ไขให้สอดคล้องกับข้อเท็จจริงทางกายภาพที่ควรจะเป็น ซึ่งไม่ถือว่าขัดต่อหลักการศาสนา

ตัวอย่างเช่น บาห์เรน ศาลเคยตัดสินอ้างอิงหลักนิติศาสตร์อิสลามสายซุนนีว่าห้ามการเปลี่ยนเพศหากไม่มีความจำเป็นทางชีวภาพ และอนุญาตเฉพาะกลุ่ม Intersex เพื่อปรับเปลี่ยนให้เข้ากับระบบเพศทวิลักษณ์ ส่วน จอร์แดน กฎหมายความรับผิดทางการแพทย์ปี 2561 ระบุว่ามีโทษจำคุกตั้งแต่ 3 ถึง 10 ปีพร้อมใช้แรงงานหนักสำหรับแพทย์ผู้ทำการผ่าตัด แต่ยกเว้นให้เฉพาะกรณีแก้ไขเพศสำหรับผู้ที่มีลักษณะทางกายภาพแตกต่างจากโครโมโซมหรือพันธุกรรม 

ในซาอุดีอาระเบีย กฎระเบียบสถานะพลเมืองปี 2529 เปิดช่องให้แก้ไขชื่อและเพศได้ หากมีรายงานทางการแพทย์รับรองว่าเป็นเหตุผลทางการแพทย์หรือการแก้ไขเพศ ซึ่งทางการตีความว่าใช้ได้เฉพาะกลุ่ม Intersex 

ในยูกันดา กฎหมายการลงทะเบียนบุคคลปี 2558 ระบุว่าเด็กที่เกิดมาพร้อมภาวะเพศกำกวมสามารถเปลี่ยนเครื่องหมายเพศได้ หากผ่านการผ่าตัดและได้รับการรับรองจากแพทย์แล้ว

ส่วนที่โอมาน มีกฎหมายหมายเลข 75/2562 ที่ใช้ถ้อยคำเดียวกับกฎหมายต้นแบบของอียิปต์ โดยห้ามแพทย์ให้การรักษาทางการแพทย์ใด ๆ ที่อาจส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเพศสภาพ ขณะที่การแก้ไขเพศสภาพ (sex correction) จะอนุญาตได้ก็ต่อเมื่อได้รับความเห็นชอบทางการแพทย์และมีหลักฐานทางการแพทย์ยืนยันว่าบุคคลนั้นมีลักษณะ Intersex

อย่างไรก็ตามพบว่าในประเทศไทยมีกรณี เมื่อปี 2555 ซึ่งเป็นบุคคลที่มีอวัยวะเพศกำกวมแต่กำเนิด (มีลักษณะ Intersex) และใช้คำนำหน้าชื่อ “นาย” ทำให้ประสบปัญหาในการติดต่อราชการ การทำธุรกรรม และการเข้าถึงบริการต่างๆ ก่อนจะใช้เวลาต่อสู้กว่า 5 ปีจึงสามารถเปลี่ยนคำนำหน้าชื่อเป็น “นางสาว” ได้ กรมการปกครองชี้แจงว่า การเปลี่ยนคำนำหน้าชื่อทำได้เฉพาะผู้ที่มีอวัยวะเพศกำกวมแต่กำเนิดและมีเอกสารรับรองทางการแพทย์ ไม่ครอบคลุมผู้ที่เปลี่ยนเพศภายหลัง เนื่องจากยังไม่มีกฎหมายรองรับ

4.. ประเทศที่ทำไม่ได้: ให้เหตุผลว่าอย่างไรบ้าง?

กลุ่มประเทศที่ไม่รับรองเพศสภาพตามกฎหมายมีจำนวนทั้งหมด 71 ประเทศ พบมากที่สุดในแอฟริกา 24 ประเทศ รองลงมาคืออเมริกา 19 ประเทศ (แบ่งเป็นอเมริกาเหนือ 16 ประเทศ และอเมริกาใต้ 3 ประเทศ) ทวีปเอเชีย 16 ประเทศ และทวีปยุโรป กับทวีปออสเตรเลียและโอเชียเนียแห่งละ 6 ประเทศ

ส่วนใหญ่สาเหตุหลักมักมาจากเหตุผลทางศาสนา บรรทัดฐานทางสังคมดั้งเดิม และแนวคิดเรื่องเพศที่ยึดโยงกับลักษณะทางชีววิทยา บ้างก็เกิดจากการต่อต้านของกลุ่มอนุรักษนิยม

ในเอเชีย หลายประเทศอ้างหลักศาสนาอิสลาม เช่น บังกลาเทศ ที่รัฐบาลประกาศชัดในต้นปี 2567 ว่าจะไม่ผ่านกฎหมายใดๆ ที่ขัดต่อหลักการศาสนา และจะไม่รับรองสถานะบุคคลข้ามเพศ แม้เคยมีความพยายามร่างกฎหมายคุ้มครองสิทธิมาก่อน ขณะที่อิรัก ผ่านกฎหมายต่อต้านการค้าประเวณีและความเบี่ยงเบนทางเพศในปี 2567 ซึ่งกำหนดโทษจำคุกสำหรับผู้ที่พยายามเปลี่ยนแปลงเพศสภาพ การมีความสัมพันธ์ระหว่างเพศเดียวกันยังเป็นความผิดทางอาญาด้วย รวมถึงลงโทษแพทย์ผู้ทำการผ่าตัด โดยอนุญาตเฉพาะกรณีแก้ไขความผิดปกติแต่กำเนิดเท่านั้น

ประเทศไทย แม้ปัจจุบันจะผ่านกฎหมายสมรสเท่าเทียมแล้ว แต่การรับรองเพศสภาพตามกฎหมายยังคงทำไม่ได้ โดยมีบรรทัดฐานจากคำพิพากษาศาลฎีกาปี 2524 ที่ระบุว่าการรับรองเพศต้องยึดตามเพศกำเนิดและความสามารถในการให้กำเนิดบุตรเป็นหลัก ปัจจุบันยังไม่มีช่องทางใดที่บุคคลข้ามเพศจะเปลี่ยนเครื่องหมายเพศในเอกสารประจำตัวได้ โดยในเดือนกุมภาพันธ์ 2567 สภาผู้แทนราษฎรลงมติตีตกร่าง พ.ร.บ. การรับรองเพศสภาพที่เสนอโดย ส.ส. พรรคก้าวไกล โดยที่ประชุมมีมติ “ไม่รับหลักการ” ทำให้ร่างกฎหมายดังกล่าว ด้วยคะแนนเสียง เห็นด้วย 154 เสียง ไม่เห็นด้วย 257 เสียง งดออกเสียง 1 เสียง ไม่ลงคะแนนเสียง 1 เสียง ร่างพ.ร.บ.รับรองเพศฯ เป็นอันตกไปในวาระหนึ่งของสภาผู้แทนราษฎร ฝ่ายคัดค้านสรุปว่า ร่างกฎหมายฉบับนี้ยังขาดความรัดกุมในการคุ้มครองสิทธิของผู้อื่น โดยเฉพาะเพศหญิงที่อาจได้รับผลกระทบเรื่องความปลอดภัยและความเป็นส่วนตัวในการใช้พื้นที่สาธารณะ เช่น ห้องน้ำ หรือห้องเปลี่ยนเสื้อผ้า

ในยุโรปและอเมริกา นอกจากจะไม่อนุญาต บางประเทศยังพบการเพิกถอนสิทธิที่มีอยู่เดิม ด้วย เช่น ฮังการี ยกเลิกการรับรองเพศสภาพในปี 2563 โดยเปลี่ยนนิยามในทะเบียนราษฎร์จากคำว่า “เพศ” เป็น “เพศเมื่อแรกเกิด” ซึ่งกำหนดโดยโครโมโซมและถือเป็นสิ่งที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้ ส่วน จอร์เจีย ผ่านกฎหมายคุ้มครองคุณค่าครอบครัวในปี 2567 ที่สั่งห้ามระบุเพศในเอกสารราชการที่แตกต่างจากเพศสภาพทางชีววิทยา และห้ามการผ่าตัดยืนยันเพศสภาพอย่างเด็ดขาด

ในแอฟริกา บุรุนดี พบว่ามีกฎหมายที่รุนแรงมาก โดยพบว่าหากมีเอกสารไม่ตรงกับอัตลักษณ์อาจถูกตีความว่าเป็นความผิดทางอาญาได้ ตลอดจนนำกฎหมายป้องกันการฉ้อโกงมาใช้กับบุคคลข้ามเพศที่มีการแสดงออกทางเพศที่ไม่ตรงกับเอกสารประจำตัว

5. กฎหมายรับรองเพศสภาพกับกฎหมายสมรสเท่าเทียม: มาพร้อมกันหรือเปล่า?

จากการตรวจสอบข้อมูลทางกฎหมายและสถิติ กฎหมายการรับรองเพศสภาพ (LGR) และกฎหมายสมรสเท่าเทียม (Same-sex marriage) ในแต่ละประเทศมีไทม์ไลน์ที่แตกต่างกันอย่างน่าสนใจ โดยในปัจจุบัน ประเทศที่ผ่านทั้งกฎหมายการรับรองเพศสภาพและกฎหมายสมรสเท่าเทียม มีทั้งหมด 41 ประเทศทั่วโลก แต่ทั้งกฎหมายการรับรองเพศสภาพและกฎหมายสมรสเท่าเทียมนั้น ส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกัน และมักมีกฎหมายหนึ่งนำมาก่อน ซึ่งส่งผลให้เกิดช่องว่างทางกฎหมายในรอยต่อระหว่างสองฉบับ

ในหลายประเทศฝั่งตะวันตก กฎหมายการรับรองเพศสภาพมักเกิดก่อนกฎหมายสมรสเท่าเทียม ตัวอย่างที่พบเช่นในสหราชอาณาจักร มีการผ่านกฎหมายการรับรองเพศสภาพ (Gender Recognition Act) ตั้งแต่ปี 2547 แต่ในระหว่างนั้นยังไม่มีกฎหมายเรื่องสมรสเท่าเทียม การจะเปลี่ยนเพศสภาพได้ บุคคลข้ามเพศที่แต่งงานแล้วต้องจดทะเบียนหย่าก่อน หลังจากนั้นจึงจะขอใบรับรองเพศสภาพใหม่ได้ ซึ่งรอยต่อนี้ได้รับการแก้ไขเมื่อสหราชอาณาจักรผ่านกฎหมายสมรสเท่าเทียมในปี 2556 ที่ผ่านมา โดยอนุญาตให้คู่สมรสรักษาสถานะการแต่งงานเดิมไว้ได้ ตราบใดที่คู่สมรสอีกฝ่ายให้ความยินยอม

ในทางตรงกันข้าม บางประเทศรวมถึงประเทศไทย เลือกผ่านกฎหมายสมรสเท่าเทียมก่อน ซึ่งปัจจุบันก็ยังไม่มีกฎหมายว่าด้วยการเปลี่ยนเพศหรือคำนำหน้านาม 

6. ร่าง พ.ร.บ. การรับรองเพศสภาพของประเทศไทย ไปถึงไหนแล้ว?

ประเทศไทยเป็นประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ผ่านกฎหมายสมรสเท่าเทียม (มีผลบังคับใช้อย่างเป็นทางการวันที่ 22 มกราคม 2568) แต่การที่ยังไม่มีกฎหมายรับรองเพศสภาพควบคู่กัน ทำให้เกิดช่องว่างและข้อถกเถียงที่น่าสนใจหลายด้าน

แม้กลุ่มบุคคลข้ามเพศและผู้มีภาวะเพศกำกวมจะจดทะเบียนสมรสได้ถูกต้องตามกฎหมายแล้ว แต่ทะเบียนสมรสและเอกสารราชการอื่น ๆ ยังต้องใช้คำนำหน้าและตัวระบุเพศเดิมที่ไม่ตรงกับเพศสภาพ ปัญหานี้ส่งผลในชีวิตจริงโดยเฉพาะเมื่อต้องเดินทางข้ามประเทศ เนื่องจากข้อมูลในหนังสือเดินทางไม่ตรงกับการแสดงออกทางเพศสภาพ นอกจากนี้ บุคคลข้ามเพศในไทยที่ต้องการเปลี่ยนแปลงข้อมูลทางเพศในด้านการแพทย์ ยังต้องผ่านการประเมินและอนุมัติจากจิตแพทย์ก่อน

ส่วนความคืบหน้านั้น เส้นทางของร่าง พ.ร.บ. นี้ยังเผชิญความท้าทายอย่างมาก โดยร่างฉบับแรกที่เสนอโดย สส. ธัญวัจน์ กมลวงศ์วัฒน์ อดีตพรรคก้าวไกล (ซึ่งมีต้นแบบมาจากกฎหมายของมอลตาและอาร์เจนตินา) โดยสภาฯ ปัดตกในวาระแรก เมื่อกุมภาพันธ์ 2567 ด้วยคะแนนเห็นด้วย 154 เสียง ไม่เห็นด้วย 257 เสียง งดออกเสียง 1 เสียง ไม่ลงคะแนนเสียง 1 เสียง (นับจากมกราคม 2568) มีการจัดทำร่างกฎหมายที่เกี่ยวข้องทั้งหมด 4 ฉบับ เพื่อเตรียมผลักดันอีกครั้ง ได้แก่ ร่างของกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ร่างของพรรคประชาชน ร่างของกลุ่ม Intersex Thailand และร่างของภาคประชาสังคม

ซึ่งในอนาคต นักเคลื่อนไหวและฝ่ายนิติบัญญัติประเมินตรงกันว่าการแก้ไขกฎหมายนี้จะเป็นไปอย่างล่าช้า เนื่องจากต้องการการบูรณาการของหน่วยงานรัฐหลายภาคส่วน รวมถึงต้องรื้อและปรับปรุงกฎหมาย ระเบียบ และข้อบังคับที่มีอยู่เดิมทั้งระบบ อย่างไรก็ตามภาคประชาสังคมยังคงใช้เวทีสาธารณะอย่างงาน Bangkok Pride เพื่อรณรงค์กดดันให้รัฐบาลเร่งพิจารณา ขณะที่ OHCHR ก็ออกแถลงการณ์สนับสนุนให้รัฐบาลไทยเร่งผ่านร่างกฎหมายขจัดการเลือกปฏิบัติและกฎหมายรับรองเพศตามอัตลักษณ์ เพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากลด้วย

เส้นทางการต่อสู้: สิทธิในการรับรองเพศสภาพได้มาอย่างไร?

การได้มาซึ่งสิทธิในการรับรองเพศสภาพมีรูปแบบการต่อสู้ที่หลากหลาย คล้ายคลึงกับการผลักดันกฎหมายสมรสเท่าเทียม แบ่งออกได้เป็น 4 เส้นทางหลัก

เส้นทางที่ 1: การต่อสู้ผ่านกระบวนการยุติธรรม 

ตัวอย่างจากญี่ปุ่น ซึ่งในปี 2564 ชายข้ามเพศชื่อ Gen Suzuki ยื่นฟ้องต่อศาลครอบครัวเพื่อขอเปลี่ยนเพศทางกฎหมายโดยปฏิเสธการผ่าตัดทำหมัน การต่อสู้ดำเนินจนถึงศาลฎีกา และในเดือนตุลาคม 2566 ศาลฎีกาญี่ปุ่นวินิจฉัยเป็นเอกฉันท์ว่าการบังคับให้ต้องผ่าตัดทำหมันเป็นการละเมิดเสรีภาพและขัดต่อรัฐธรรมนูญ ต่อมาในเดือนกันยายน 2568 ศาลครอบครัวซัปโปโรวินิจฉัยเพิ่มเติมว่าข้อบังคับเรื่องการปรับเปลี่ยนอวัยวะเพศก็ขัดรัฐธรรมนูญเช่นกัน คำพิพากษาเหล่านี้กดดันให้สภานิติบัญญัติแห่งชาติต้องแก้ไขกฎหมายในที่สุด

เส้นทางที่ 2: การต่อสู้ในระดับศาลสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ 

ในยุโรป การเปลี่ยนแปลงกฎหมายมักถูกกดดันจากคำพิพากษาของ ECHR และ CJEU ตัวอย่างเช่นคดี Shipova ในปี 2569 ในบัลแกเรีย ซึ่งศาลฎีกาของบัลแกเรียเคยตัดสินห้ามคนข้ามเพศเปลี่ยนเพศในเอกสาร แต่ CJEU วินิจฉัยว่าต้องรับรองเพศสภาพตามการใช้ชีวิตจริงของพลเมือง เพื่อประกันสิทธิในการเดินทางเสรีภายในสหภาพยุโรป ดังนั้นคำพิพากษานี้ จึงทำให้บัลแกเรียต้องข้ามคำตัดสินเดิมของตัวเอง แล้วอนุญาตให้แก้ไขเพศในทะเบียนได้ เพราะหลักการความเป็นเอกภาพของกฎหมายของสหภาพยุโรป กำหนดว่าเมื่อกฎหมายหรือคำพิพากษาในประเทศขัดกับกฎหมาย EU ศาลในประเทศนั้นต้องไม่นำกฎหมายนั้นมาใช้ แล้วปฏอบะตอตามกฎหมายของ EU แทน

เส้นทางที่ 3: การผลักดันร่วมกันของภาคประชาสังคมและฝ่ายนิติบัญญัติ 

ความสำเร็จของกฎหมาย Gender Identity Law ของอาร์เจนตินาในปี 2555 เกิดจากการทำงานร่วมกันระหว่างกลุ่มขับเคลื่อนเชิงสถาบันที่นำประเด็นเข้าสู่วาระรัฐสภา และเครือข่ายภาคประชาชนสายรากหญ้าที่ยืนกรานในเนื้อหาที่ก้าวหน้า จนออกมาเป็นกฎหมายที่ให้สิทธิโดยไม่ต้องผ่านการรับรองจากแพทย์ และกลายเป็นต้นแบบระดับโลกของการใช้เจตจำนงตนเองในการรับรองเพศสภาพ

เส้นทางที่ 4: การต่อต้านทางการเมืองและการใช้อำนาจยับยั้ง

ในบางประเทศ การผลักดันกฎหมายกลายเป็นสมรภูมิขัดแย้งระหว่างรัฐบาลกลางและรัฐบาลท้องถิ่น ตัวอย่างที่ชัดเจนคือสหราชอาณาจักร ที่รัฐสภาสกอตแลนด์ลงมติผ่านร่างกฎหมายปฏิรูปการรับรองเพศ (Gender Recognition Reform Bill) ในเดือนธันวาคม 2565 ด้วยคะแนน 86 ต่อ 39 ซึ่งร่างนี้จะทำให้คนข้ามเพศเปลี่ยนเพศในเอกสารได้ง่ายขึ้น โดยไม่ต้องผ่านการตรวจวินิจฉัยทางการแพทย์เหมือนเดิม เพียงแค่ประกาศเจตจำนงด้วยตัวเอง (self-ID) แต่รัฐบาลกลาง (Westminster) ที่ลอนดอน ใช้อำนาจตามมาตรา 35 ของกฎหมาย Scotland Act 1998 ยับยั้งร่างกฎหมายดังกล่าว โดยอ้างความกังวลเรื่องความปลอดภัยของสตรีและเด็ก นับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ที่มีการใช้อำนาจนี้ยับยั้งกฎหมายของสกอตแลนด์ สะท้อนให้เห็นว่าประเด็นการรับรองเพศสภาพถูกฝ่ายการเมืองนำมาใช้เป็นเครื่องมือในหลายครั้ง

สรุป

ท่ามกลางแผนที่สิทธิที่ซับซ้อนนี้ ประเทศไทยยืนอยู่ในจุดที่น่าสนใจและน่าคิดในเวลาเดียวกัน ในฐานะประเทศแรกในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ผ่านกฎหมายสมรสเท่าเทียม แต่บุคคลข้ามเพศยังต้องพกเอกสารที่ไม่ตรงกับตัวเองไปทุกที่ ทั้งการทำธุรกรรม การเดินทาง หรือแม้แต่การเข้ารับการรักษาพยาบาล กล่าวคือยังมีช่องว่างระหว่างคำนำหน้าและเพศสภาพที่ไม่ตรงกันอยู่

ข้อมูลจาก 239 ประเทศและดินแดนทั่วโลกจากที่สำรวจมา ทำให้เห็นว่าการรับรองเพศสภาพไม่ได้เกี่ยวข้องเฉพาะเรื่องของความก้าวหน้าเพียงอย่างเดียว บางครั้งยังเกี่ยวข้องกับเจตจำนงทางการเมืองด้วย ซึ่งในบางประเทศพบว่ามีบริบททางศาสนาเข้ามาเกี่ยวข้อง บางประเทศมีบริบทศาสนาและสังคมใกล้เคียงกับไทยแต่ก็เลือกเดินหน้าเปลี่ยนแปลง หรือบางประเทศที่เคยมีสิทธินี้แล้วก็เลือกที่จะยกเลิก บางประเทศต่อสู้กันในศาลทีละคดีจนกว่าบรรทัดฐานจะเปลี่ยน ซึ่งพบว่าบางประเทศก็ไม่มีสูตรสำเร็จในการจัดการ แต่สิ่งเหล่านี้ช่วยทำให้กระจ่างชัดว่าแต่ละประเทศมองบุคคลข้ามเพศเป็นปัญหาที่ต้องจัดการหรือมองว่าเป็นพลเมืองที่มีสิทธิเท่ากัน

ดูข้อมูลได้ที่ https://rocketmedialab.co/database-legal-gender-recognition

The post โลกใบเดียว สิทธิไม่เท่ากัน: กฎหมายการรับรองเพศของ Transgender ทั่วโลก ประเทศไหนทำได้บ้าง? appeared first on Rocket Media Lab.

จากสวนพระนคร สวนที่ กทม. สร้างเอง ในยุคผู้ว่าฯ ชำนาญ ยุวบูรณ์ ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร คนที่ 1 ในปี 2516 จนถึงปัจจุบัน Rocket Media Lab ชวนติดตามประเด็นปัญหาพื้นที่สีเขียวและสวนสาธารณะของกรุงเทพมหานคร ว่ามีเพียงพอแค่ไหน ทั่วถึงหรือยัง

พื้นที่สีเขียว VS สวนสาธารณะ

กรุงเทพฯ แบ่งสวนออกเป็น 7 ประเภทได้แก่ สวนเฉพาะทาง สวนชุมชน สวนถนน สวนระดับเมือง สวนระดับย่าน สวนหมู่บ้าน และสวนหย่อมขนาดเล็ก แต่ความหมายของคำว่าสวน หรือ ‘สวนสาธารณะ’ ที่เราคุ้นเคยกัน ซึ่งหมายถึงการเข้าไปใช้งานพื้นที่ได้ จะอยู่ในบางประเภทเท่านั้น เช่น สวนชุมชน สวนหมู่บ้าน สวนระดับย่าน สวนระดับเขต

การแบ่งสวนออกเป็น 7 ประเภทของกรุงเทพฯ นั้นก็เพื่อจะนำมานับคำนวณ ‘พื้นที่สีเขียว’ ทั้งหมดของกรุงเทพฯ โดยรวมเอา ‘ทุกพื้นที่ที่มีสีเขียว’ มาจัดประเภทให้เป็นสวนประเภทต่างๆ เช่น สวนถนนอาจหมายถึงเกาะกลางหรือริมถนนที่ปลูกต้นไม้ หรือการปลูกไม้ประดับไม้เลื้อยเป็นสวนแนวตั้งกำแพงรั้ว สวนหย่อมขนาดเล็กอาจหมายถึงสวนหน้าบ้านของใครสักคน สวนเฉพาะทางก็อาจหมายถึงพื้นที่สวนบนโรงแรมหรือคอนโด หรือแม้กระทั่งสวนหมู่บ้านก็อาจหมายถึงสนามฟุตบอลในโรงเรียนใดโรงเรียนหนึ่ง

นอกจากนั้น ในรายละเอียดของการรวบรวม ‘พื้นที่ที่มีสีเขียว’ โดยแบ่งเป็นสวน 7 ประเภทของกรุงเทพฯ ก็มีข้อสังเกตที่น่าสนใจ ทั้งการนับรวมแบบเหมาพื้นที่ ณ จุดใดจุดหนึ่งที่ไม่ได้มีเฉพาะพื้นที่สีเขียว เช่น โรงเรียนบางแห่ง ที่นับรวมพื้นที่ทั้งโรงเรียนว่าเป็น ‘พื้นที่สีเขียว’ ซึ่งอาจทำให้ตัวเลขพื้นที่สีเขียวของกรุงเทพฯ นั้นสูงกว่าความเป็นจริง เช่นเดียวกันกับการนับรวมพื้นที่ของเอกชนซึ่งเป็นสัดส่วนขนาดใหญ่ที่ทำให้กรุงเทพฯ มีพื้นที่สีเขียวจำนวนมาก

ดังนั้นข้อมูลพื้นที่สีเขียวจึงอาจจะไม่ได้สะท้อนจำนวนสวนสาธารณะที่มี หรือสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ ซึ่งพิจารณาจากการออกแบบพื้นที่ ที่ไม่ใช่เพียงแค่การนำเอาพืชพรรณสีเขียวมาปลูกในพื้นที่ว่าง แต่ยังรวมไปถึงการออกแบบพื้นที่เพื่อการใช้สอยต่างๆ ทั้งการเดิน วิ่ง ออกกำลังกาย หรืออย่างน้อยที่สุดนั่งเล่นพักผ่อนหย่อนใจ มีการอำนวยความสะดวกในขั้นพื้นฐานไม่ว่าจะเป็นเก้าอี้ แสงไฟ ห้องน้ำ ฯลฯ และไม่ใช่การออกแบบพื้นที่มาเพื่อใช้การอย่างหนึ่งแต่มีพื้นที่ที่เรียกว่าสวนร่วมด้วย เช่น โรงเรียน หรือวัด
หรือแม้กระทั่งจำนวนสวนสาธารณะที่ถูกรายงานในสวน 7 ประเภท ก็อาจจะไม่ได้สะท้อนจำนวนสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้จริง เช่น เมื่อกล่าวถึงเขตที่มีจำนวนสวนมากที่สุด หากยึดตามข้อมูลของกรุงเทพฯ ก็คือเขตบางขุนเทียน แต่ในความเป็นจริงแล้ว บางขุนเทียนมีสวนถนน ซึ่งก็คือต้นไม้ริมถนน ฟุตบาธ และสวนขนาดเล็ก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นสวนหย่อมหน้าอาคารสถานที่ต่างๆ มากกว่าจะเป็นสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้
จากข้อมูลของสำนักสิ่งแวดล้อม กทม. (ข้อมูลเดือน เมษายน 2569) พบว่า กทม. มีพื้นที่สีเขียวทั้งหมด 42,106,656.42 ตร.ม. โดยมีอัตราพื้นที่สีเขียวต่อประชากร 7.83 ตร.ม./คน ซึ่งเพิ่มขึ้นจากปี 2565 จาก 7.49 ตร.ม./คน (ข้อมูลปัจจุบัน ณ เดือนมิถุนายนคือ 8.27 ตร.ม./คน) โดยเกณฑ์ขององค์การอนามัยโลก (WHO) อยู่ที่ 9 ตร.ม./คน หากแยกเป็นรายเขต พบว่าเขตที่มีอัตราพื้นที่สีเขียวต่อประชากรมากที่สุด คือเขตคันนายาว 34.99 ตร.ม./คน ตามมาด้วยเขตปทุมวัน 24.51 ตร.ม./คน เขตทวีวัฒนา 22.54 ตร.ม./คน เขตบางขุนเทียน 19.89 ตร.ม./คน และเขตหลักสี่ 18.48 ตร.ม./คน ในขณะที่เขตที่มีอัตราพื้นที่สีเขียวต่อประชากรน้อยที่สุด คือเขตวังทองหลาง 1.78 ตร.ม./คน ตามมด้วยเขตวัฒนา 1.85 ตร.ม./คน เขตดินแดง 2.00 ตร.ม./คน เขตบางซื่อ 2.43 ตร.ม./คน และเขตธนบุรี 2.86 ตร.ม./คน

หากเปรียบเทียบว่ามีเขตใดที่อัตราพื้นที่สีเขียวต่อประชากรมากกว่าเกณฑ์ WHO จะพบว่ามี 13 เขต คือคันนายาว ปทุมวัน ทวีวัฒนา บางขุนเทียน หลักสี่ ประเวศ พระนคร ดุสิต จตุจักร ตลิ่งชัน คลองเตย ราชเทวี และบางบอน ส่วนเขตที่น้อยกว่าเกณฑ์ WHO จะพบว่ามี 37 เขต คือ สัมพันธวงศ์ หนองจอก ป้อมปราบศัตรูพ่าย มีนบุรี ยานนาวา บึงกุ่ม สวนหลวง บางกะปิ ลาดพร้าว บางเขน ห้วยขวาง สะพานสูง สายไหม บางกอกน้อย บางแค หนองแขม สาทร ทุ่งครุ บางคอแหลม คลองสามวา บางนา ดอนเมือง บางรัก คลองสาน ลาดกระบัง ราษฎร์บูรณะ บางกอกใหญ่ จอมทอง พญาไท บางพลัด พระโขนง ภาษีเจริญ ธนบุรี บางซื่อ ดินแดง วัฒนา และวังทองหลาง

ส่วนสวนสาธารณะ จากข้อมูลจำนวนสวนทั้ง 7 ประเภท (ข้อมูลเดือน เมษายน 2569) จำนวน 8,621 แห่ง ของสำนักสิ่งแวดล้อม กทม. พบว่า เขตบางขุนเทียนเป็นเขตที่มีพื้นที่สวนสาธารณะมากที่สุด ขนาด 3,683,241.33 ตร.ม. ตามมาด้วย เขตคันนายาว ขนาด 3,264,552.10 ตร.ม. เขตประเวศ ขนาด 3,096,657.79 ตร.ม. และ เขตจตุจักร ขนาด 2,169,260.56 ตร.ม. ในขณะที่เขตที่มีพื้นที่สวนสาธารณะน้อยที่สุด คือ เขตสัมพันธวงศ์ ขนาด 140,046.34 ตร.ม. ตามมาด้วยเขตวัฒนา ขนาด 147,557.76 ตร.ม. เขตบางรัก ขนาด 170,258.28 ตร.ม. และเขตวังทองหลาง ขนาด 181,937.70 ตร.ม.

อย่างไรก็ตาม จากการจัดทำข้อมูลของ Rocket Media Lab โดยพิจารณาสวนทั้ง 7 ประเภท จำนวน 8,621 แห่ง ร่วมกับข้อมูลจากแหล่งอื่นๆ และแยกประเภทเฉพาะสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ในแง่การใช้พื้นที่ โดยพิจารณาจากความสามารถในการเข้าใช้งาน เช่น การเข้าไปออกกำลังกาย การพักผ่อนหย่อนใจ หรือมีพื้นที่จัดกิจกรรมภายในสวน พบว่ากรุงเทพฯ มีสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ในแง่การใช้พื้นที่จำนวน 281 แห่ง โดยเขตที่มีสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้มากที่สุด คือ เขตจตุจักร จำนวน 19 แห่ง ตามมาด้วย เขตคันนายาว 13 แห่ง เขตพระนคร 11 แห่ง เขตหนองแขม เขตลาดกระบัง และเขตประเวศ 10 แห่ง

ในขณะที่เขตที่มีสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้น้อยที่สุด คือ เขตทุ่งครุ เขตสวนหลวง และเขตป้อมปรายศัตรูพ่าย ที่มีสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้เพียง 1 แห่ง ตามมาด้วยเขตสัมพันธวงศ์ เขตดุสิต เขตบางพลัด เขตบางซื่อ และเขตภาษีเจริญจำนวน 2 แห่ง และเขตบางรัก เขตพญาไท เขตวัฒนา เขตตลิ่งชัน เขตบึงกุ่ม และเขตบางแค จำนวน 3 แห่ง

นอกจากนี้หากนำข้อมูลพื้นที่สีเขียวของ กทม. มาวิเคราะห์ร่วมกับจำนวนและพื้นที่สวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ จะพบว่า หลายเขตที่มีอัตราพื้นที่สีเขียวมาก แต่กลับมีอัตราส่วนสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้น้อย เช่นคันนายาว มีอัตราพื้นที่สีเขียวต่อประชากรสูงถึง 34.99 แต่อัตราพื้นที่สวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ต่อประชากรอยู่ที่ 0.42 เท่านั้น นอกจากนี้ในเขตที่มีอัตราพื้นที่สีเขียวผ่านเกณฑ์ WHO อยู่ที่ 9 ตร.ม./คน ทั้งหมด 13 เขต แต่กลับมีเขตที่ไม่ผ่านเกณฑ์พื้นที่สีเขียวเพื่อการบริการ ซึ่งมีเกณฑ์ระดับสากลอยู่ที่ 4 ตร.ม./คน มากถึง 7 เขต ได้แก่ ตลิ่งชัน ดุสิต คันนายาว หลักสี่ ราชเทวี บางบอน และบางขุนเทียน

สวนสาธารณะใกล้บ้านคุณ มีจำนวนเท่าไหร่ เข้าถึงได้มากแค่ไหน

Rocket Media Lab นำเอาข้อมูลสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้จำนวน 281 สวน มาแบ่งประเภทตามขนาดของสวนสาธารณะ โดยแบ่งเป็นสวนขนาดเล็ก (S) พื้นที่ 0 – 16,000 ตร.ม. โดยกำหนดระยะการเข้าถึงไว้ที่ 500 ม. สวนขนาดกลาง (M) พื้นที่ 16,001 – 80,000 ตร.ม. ระยะการเข้าถึง 1 กม. สวนขนาดใหญ่ (L) พื้นที่ 80,001 – 160,000 ตร.ม. ระยะการเข้าถึง 3 กม. และสวนขนาดใหญ่มาก (XL) พื้นที่ 160,001 ตร.ม. ขึ้นไป ระยะการเข้าถึง 5 กม.

เมื่อนำเกณฑ์ดังกล่าวมาประกอบกับข้อมูลจุดที่ตั้งของสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ทั้ง 281 แห่งจะพบว่าสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้และมีระยะการเข้าถึงตามเกณฑ์ที่กำหนดยังคงกระจุกตัวอยู่ในพื้นที่กรุงเทพชั้นใน และย่านเศรษฐกิจ โดยเฉพาะกลุ่มสวนขนาดเล็ก (S) พื้นที่ 0 – 16,000 ตร.ม.แม้จะมีการกระจายตัวในพื้นที่กรุงเทพชั้นนอกเพิ่มขึ้นก็ตาม

จะเห็นได้ว่าแทบจะไม่มีการเพิ่มขึ้นของสวนขนาดใหญ่มาก (XL) และสวนขนาดใหญ่ (L) เลยนับจากปี 2565 โดยเฉพาะในเขตขนาดใหญ่อย่างเขตหนองจอก และลาดกระบังที่ยังไม่มีสวนสาธารณะขนาดใหญ่ในพื้นที่ ในทางกลับกัน สวนขนาดกลาง (M) และขนาดเล็ก (S) เพิ่มขึ้นและกระจายตัวอย่างต่อเนื่องจากนโยบายสวน 15 นาที ทำให้หลายเขตมีตัวเลือกในการเข้าถึงสวนสาธารณะมากขึ้นในระยะทางที่น้อยลง แต่ยังคงมีหลายพื้นที่ที่ยังมีพื้นที่สวนสาธารณะได้น้อย โดยเฉพาะเขตกรุงเทพตะวันออกและกรุงเทพใต้

สวนสาธารณะในกรุงเทพฯ อยู่ในความรับผิดชอบของหลายหน่วยงาน ไม่ว่าจะเป็น กทม. เอง หรือหน่วยงานราชการอื่นๆ หรือเอกชน ในส่วนของ กทม. หน่วยงานที่รับผิดชอบหลักๆ ก็คือ สำนักสิ่งแวดล้อม และสำนักงานเขต ในส่วนของสำนักสิ่งแวดล้อม ตัวอย่างเช่น สวนเบญจกิติ สวนวชิรเบญจทัศ สวนสันติภาพ สวนปิยะภิรมย์ ฯลฯ ซึ่งนอกจากสวนสาธารณะแล้ว สำนักสิ่งแวดล้อมยังดูแลพื้นที่สีเขียวในรูปแบบอื่นๆ อีกด้วย อย่างสวนถนน เช่น ต้นไม้ถนนรัชดาภิเษก เกาะกลางถนนใต้ทางคู่ขนานลอยฟ้าบรมราชชนนี ฯลฯ รวมไปถึงการประดับตกแต่งเมืองในวันสำคัญต่างๆ ซึ่งแต่ละปีก็จะมีการตั้งงบประมาณในส่วนนี้ไว้

จากข้อบัญญัติงบประมาณของสำนักสิ่งแวดล้อม กทม. ในปี 2568 ระบุงบประมาณในการดูแลสวนสาธารณะ โดยเป็นค่าใช้สอยซึ่งส่วนใหญ่เป็นค่าจ้างเหมาเอกชนดูแลและบำรุงรักษาต้นไม้ ค่าจ้างเหมาดูแลทรัพย์สิน และรักษาความปลอดภัย ค่าเช่าที่ดิน ฯลฯ 521,381,100 บาท แต่หากพิจารณาเฉพาะรายจ่ายประจำที่ใช้กับสวนสาธารณะจะพบว่าแต่ละสวนที่สำนักสิ่งแวดล้อมรับผิดชอบนั้น จะมีรายจ่ายประจำอยู่สองรายการก็คือ 1. จ้างเหมาเอกชนดูแลและบำรุงรักษาต้นไม้ 2. จ้างเหมาดูแลทรัพย์สินและรักษาความปลอดภัย ซึ่งจำนวนงบประมาณก็จะแตกต่างกันไปในแต่ละสวน ขึ้นอยู่กับขนาดของสวนเป็นหลัก เช่น สวนเบญจกิติ มีการจ้างเหมาเอกชนดูแลและบำรุงรักษาต้นไม้อยู่ที่ 29,000,000 บาท และจ้างเหมาดูแลทรัพย์สินและรักษาความปลอดภัยอยู่ที่ 28,350,000 บาท นอกจากนั้นก็จะเป็นงบประมาณไม่ประจำ เช่น ปรับปรุง ซ่อมแซม ปลูกสร้างหรือจัดหาสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ เพิ่มเติมในแต่ละสวน

แต่จากการใช้งบประมาณในหลายปีที่ผ่านมาจะพบว่า งบประมาณที่นอกจากงบประจำก็ยังกระจุกตัวอยู่ในสวนสาธารณะใจกลางเมืองเป็นส่วนใหญ่ โดยเฉพาะสวนเบญจกิติ และสวนลุมพินี อย่างกรณีสวนลุมพินี นอกจากค่าใช้จ่ายประจำทั้งการจ้างเหมาเอกชนดูแลและบำรุงรักษาต้นไม้และการจ้างเหมาดูแลทรัพย์สินและรักษาความปลอดภัยแล้ว จะพบว่ามีทั้งโครงการจ้างก่อสร้างรั้วรอบลานพระบรมราชานุสาวรีย์ รัชกาลที่ 6 และปรับปรุงรั้ว สวนลุมพินีด้านถนนพระราม 4 และปรับปรุงภูมิทัศน์สวนลุมพินี 18,000,000 บาท รื้อถอนอาคารสมาคมแบดมินตัน อาคารสถานีวิทยุ และรั้ว – ก่อสร้างทางเชื่อมสะพานเขียว 47,000,000 บาทปรับปรุงสวนลุมพินี 3,000,000 บาท หรือเป็นงบประมาณจากส่วนอื่นของกทม. เช่น ปรับปรุงระบบระบายน้ำในสวนลุมพินี ของสำนักระบายน้ำ 27,000,000 บาท ก่อสร้างศูนย์อาหาร Hawker Center สวนลุมพินี ของสำนักการโยธา 12,800,000 บาท

ไม่เพียงแค่นั้น ที่ผ่านมา กทม. ยังใช้งบประมาณในส่วนที่เกี่ยวข้องกับอุทยานเฉลิมพระเกียรติ ร.9 ตั้งแต่ปี 2563 เป็นต้นมา ซึ่งตั้งอยู่ในเขตดุสิตถือว่าเป็นเขตกรุงเทพฯ ชั้นในเช่นเดียวกัน ใน 4 โครงการ สูงถึง 3,100.88 ล้านบาท ทั้งโครงการก่อสร้างถังเก็บน้ำดิบใต้ดินพร้อมอาคารประกอบ 1,963.42 ล้านบาท ปรับปรุงอุทยานเฉลิมพระเกียรติ 950 ล้านบาท จัดหาพร้อมติดตั้งกล้องโทรทัศน์วงจรปิด (CCTV) ระยะที่ 1 จำนวน 569 ตัว 169.06 ล้านบาท ระยะที่ 2 จำนวน 126 ตัว 18.40 ล้านบาท

แม้สวนลุมพินี หรือสวนใจกลางกรุงเทพฯ ที่ได้รับงบประมาณอื่นๆ นอกจากรายจ่ายประจำมากกว่าสวนอื่นๆ จะมีผู้เข้ามาใช้บริการมากมาย และมีขนาดพื้นที่ที่กว้างใหญ่ อย่างไรก็ตามจากข้อมูลสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้ก็จะเห็นแล้วว่าสวนสาธารณะในกรุงเทพฯ กระจุกตัวอยู่ในเขตชั้นในของกรุงเทพฯ ทั้งก่อนหน้าและหลังการมีนโยบายสวน 15 นาที การที่จำนวนสวนสาธารณะที่เข้าถึงได้กระจุกตัวอยู่แต่ในเขตชั้นในของกรุงเทพฯ และงบประมาณในการปรับปรุง ซ่อมแซม ปลูกสร้างหรือจัดหาสิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ ก็ยังกระจุกตัวอยู่แต่ในสวนขนาดใหญ่ใจกลางกรุงเทพฯ อาจยิ่งทำให้พื้นที่สวนสาธารณะในรอบนอกของกรุงเทพฯ ได้รับการพัฒนาน้อยลงไปอีก

สวน 15 นาที มีลักษณะเป็นอย่างไร เข้าถึงได้มากน้อยแค่ไหน

นโยบายสวน 15 นาทีเป็นนโยบายที่มีความโดดเด่นมากของชัชชาติ สิทธิพันธุ์ เมื่อครั้งลงสมัครผู้ว่าฯ กทม. ในปี 2565 โดยมีเป้าหมายให้ประชาชนสามารถเดินเท้าเข้าถึงสวนสาธารณะและพื้นที่พักผ่อนได้ภายในเวลาไม่เกิน 15 นาที หรือในระยะทางประมาณ 800 เมตร เพื่อส่งเสริมสุขภาวะที่ดีของคนเมือง และเมื่อได้รับการเลือกตั้งมาเป็นผู้ว่าฯ กทม. ชัชชาติ สิทธิพันธุ์ ก็นำเอานโยบายดังกล่าวมาใช้ทันที

จากข้อบัญญัติงบประมาณปี 2566 ของกรุงเทพมหานคร ระบุไว้ว่า นโยบายสวน 15 นาทีทั่วกรุง มีโครงการ/กิจกรรมยุทธศาสตร์อยู่ 2 โครงการด้วยกันคือ 1. ค่าใช้จ่ายในการพัฒนาสวนชุมชนขนาดเล็ก (Pocket Park) 25,000,000 บาท 2. ค่าใช้จ่ายในการเพิ่มศักยภาพและสิ่งอํานวยความสะดวกในการเข้าถึงสวนสาธารณะ 120,863,900 บาท

จากข้อมูลของสำนักสิ่งแวดล้อม กทม. (มิ.ย. 69) พบว่า กรุงเทพฯ มีสวน 15 นาทีกระจายอยู่ทั่วกรุงเทพฯ จำนวน 495 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 1,320,621.22 ตร.ม. หากพิจารณาจำนวนสวน 15 นาทีเป็นรายเขตจะพบว่าเขตที่มีสวนมากที่สุด คือเขตสาทรและเขตคลองเตย จำนวน 13 แห่ง ตามมาด้วยเขตลาดกระบัง ยานนาวา ปทุมวัน บางซื่อ และทุ่งครุ จำนวน 12 แห่ง หนองจอก ลาดพร้าว ราษฎร์บูรณะ พระโขนง บึงกุ่ม บางคอแหลม บางขุนเทียน ตลิ่งชัน และจอมทอง จำนวน 11 แห่ง ในขณะที่เขตที่มีจำนวนสวน 15 นาทีน้อยที่สุดคือ เขตห้วยขวาง ภาษีเจริญ บางพลัด และบางบอน จำนวน 7 แห่ง สายไหม วัฒนา บางกะปิ จตุจักร และคันนายาว จำนวน 8 แห่ง สะพานสูง ราชเทวี มีนบุรี พญาไท ประเวศ บางเขน ทวีวัฒนา และคลองสาน จำนวน 9 แห่ง

หากพิจารณาเป็นขนาดพื้นที่จะพบว่าเขตที่มีพื้นที่สวน 15 นาทีใหญ่ที่สุด คือเขตบึงกุ่ม ขนาด 186,262 ตร.ม. ตามมาด้วยทวีวัฒนา 157,522.80 ตร.ม. ปทุมวัน 75,787.72 ตร.ม. บางขุนเทียน 61,217.46 ตร.ม. และคลองเตย 59,381.60 ตร.ม. ในขณะที่เขตที่มีขนาดพื้นที่สวน 15 นาทีเล็กที่สุด คือเขตบางกอกน้อย ขนาด
2,693.80 ตร.ม. ตามมาด้วยราชเทวี 2,960.00 ตร.ม. บางรัก 3,803.32 ตร.ม. ดินแดง 4,269.76 ตร.ม. และหลักสี่ 4,732.50 ตร.ม.

รูปแบบการทำสวน 15 นาที ทั้ง 495 แห่ง จะแบ่งออกเป็น 2 แบบ คือ
การสร้างสวน 15 นาทีขึ้นมาใหม่ จำนวน 338 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 943,254.2 ตร.ม. โดยเขตที่มีการสร้างสวน 15 นาทีขึ้นมาใหม่มากที่สุด คือเขตสาทร ลาดกระบัง บางซื่อ ดอนเมือง และจตุจักร จำนวน 11 แห่ง วัฒนา วังทองหลาง ราชเทวี พระโขนง บางเขน ทวีวัฒนา และคลองเตย จำนวน 10 แห่ง
การปรับปรุงพื้นที่สวนเดิมให้เป็นสวน 15 นาที จำนวน 157 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 377,367.02 ตร.ม. โดยเขตที่มีการปรับปรุงพื้นที่สวนเดิมให้เป็นสวน 15 นาทีมากที่สุด คือเขตสัมพันธวงศ์ จำนวน 10 แห่ง ป้อมปราบศัตรูพ่าย 9 แห่ง พญาไท และคลองสาน 8 แห่ง

นอกจากนี้ หากดูรายละเอียดของสวน 15 นาที ทั้ง 495 สวน ในแง่ที่ว่าใครเป็นพื้นที่ของใครบ้าง จะพบว่าส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ของกรุงเทพมหานคร จำนวน 216 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 390,465.66 ตร.ม. รัฐวิสาหกิจ เช่น การเคหะ การทางพิเศษแห่งประเทศไทย การรถไฟแห่งประเทศไทย การประปานครหลวง จำนวน 61 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 191,388.12 ตร.ม. เอกชน 60 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 175,015.20 ตร.ม. ศาสนสถาน และสถานศึกษา 51 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 49,886.74 ตร.ม. ที่สาธารณะประโยชน์ 42 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 257,653.26 ตร.ม. กรมทางหลวง 35 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 124,764.00 ตร.ม. และหน่วยงานราชการอื่นๆ เช่น กระทรวงมหาดไทย กรมธนารักษ์ สำนักงานพระคลังข้างที่ 30 แห่ง ขนาดพื้นที่รวม 131,448.24 ตร.ม.

หากพิจารณาสวน 15 นาทีที่เข้าถึงได้ในแง่การใช้พื้นที่โดยใช้เกณฑ์เดียวกับการพิจารณาการเข้าถึงสวนสาธารณะจะพบว่า มีสวน 15 นาทีที่สามารถเข้าถึงได้ในแง่การใช้พื้นที่จำนวน 312 แห่ง โดยเขตที่มีสวน 15 นาทีที่สามารถเข้าถึงได้มากที่สุด คือ เขตสาทร ลาดพร้าว และยานนาวา จำนวน 11 แห่ง ตามมด้วยเขตหนองจอก 10 แห่ง เขตมีนบุรี บึงกุ่ม บางซื่อ และคลองเตย 9 แห่ง ในขณะที่เขตที่มีสวน 15 นาทีที่เข้าถึงได้น้อยที่สุดคือเขตดินแดง จำนวน 2 แห่ง ตามมด้วยเขตบางบอน บางแค ทุ่งครุ ทวีวัฒนา ตลิ่งชัน และดุสิต 3 แห่ง ห้วยขวาง ประเวศ บางเขน บางกอกน้อย และดอนเมือง 4 แห่ง

อย่างไรก็ตาม ประเด็นเรื่องการเข้าถึงได้ของสวน 15 นาที เป็นประเด็นที่ได้รับการวิพากษ์วิจารณ์มาโดยตลอด เนื่องด้วยสวน 15 นาทีหลายแห่งมีลักษณะเป็นเพียงพื้นที่สีเขียวในแบบสวนหย่อมเท่านั้น จากการพิจารณาสวน 15 นาที ทั้ง 495 แห่งพบว่าสามารถเข้าถึงได้ในแง่การใช้พื้นที่จำนวน 312 แห่ง อีก 157 แห่งอาจจะสามารถจัดเป็นพื้นที่สีเขียวเพียงเท่านั้น ไม่ได้มีลักษณะเป็นสวนที่สามารถเข้าถึงได้

ที่ผ่านมาในการนับสวนทั้ง 7 ประเภทเข้าสู่ระบบพื้นที่สีเขียวของ กทม. นั้น มีสวนที่มีลักษณะตรงกับสวน 15 นาที ทั้งที่เข้าถึงได้และไม่ได้อยู่แล้ว เช่น สวนริมถนนหรือสวนหย่อมหน้าสถานที่ต่างๆ ทั้งของรัฐและเอกชน แม้กระทั่งสวนขนาดเล็กที่อยู่ในพื้นที่ของหน่วยงานต่างๆ ทั้งวัด โรงเรียน สถานที่ราชการ หรือสถานที่ของเอกชน สวน 15 นาทีส่วนใหญ่จึงเป็นสวนประเภทสวนขนาดเล็กในบรรดาทั้งหมดของสวน 7 ประเภทกว่า 8,621 แห่งของ กทม. ที่มีอยู่ แม้จะมีจำนวนมากถึง 495 สวน แต่ก็จะต้องพิจารณาขนาดและและการเข้าถึงได้ โดยพบว่าสวน 15 นาที มีพื้นที่เฉลี่ยอยู่ที่ 2,667.92 ตร.ม./แห่ง ในขณะที่สวนที่เข้าถึงได้ขนาดเล็ก (ไซส์ S) เดิม มีพื้นที่เฉลี่ย 8,100.177 ตร.ม./ แห่ง

ที่มา
ข้อมูลผลการดำเนินงาน สวน 15 นาที ปี 2569
ฐานข้อมูลและระบบติดตามประเมินผล การเพิ่มพื้นที่สีเขียว ของกรุงเทพมหานคร สำนักสิ่งแวดล้อม กรุงเทพมหานคร
ข้อบัญญัติงบประมาณ สำนักสิ่งแวดล้อม กทม.
สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน) สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง

ดูข้อมูลได้ที่ https://rocketmedialab.co/database-bkk-park-2025/

The post สวนสาธารณะและพื้นที่สีเขียวใน กทม. เพิ่มขึ้นและเข้าถึงได้มากน้อยแค่ไหน appeared first on Rocket Media Lab.