ดาวน์โหลดข้อมูลที่นี่

อ่านสำรวจน้ำเสียในกรุงเทพฯ ผ่าน Bangkok Index 2025

The post Bangkok Index 2025: น้ำเสีย [ข้อมูลดิบ] appeared first on Rocket Media Lab.

ดาวน์โหลดข้อมูลได้ที่นี่

อ่าน สำรวจน้ำเสียในกรุงเทพฯ ผ่าน Bangkok Index 2024

The post Bangkok Index: น้ำเสีย [ข้อมูลดิบ] appeared first on Rocket Media Lab.

• เท่ากับว่า ปี 2564 สำนักการระบายน้ำมีการขุดลอกคลองเพียง 14 คลอง จากคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบทั้งหมด 296 คลอง หรือคิดเป็น 4.7% เท่านั้น 

• ปี 2565 สำนักการระบายน้ำ มีการตั้งงบฯ ขุดลอกคลองถึง 66 โครงการใน โดยตั้งงบฯ ไว้ 227,735,900 บาท แต่ไม่มีปรากฏว่ามี 57 โครงการ ที่ไม่ได้รับงบฯ (งบฯ ตั้งไว้ 178,468,900 บาท) และอีก 9 โครงการอยู่ในระหว่างการขอจัดสรรงบฯ (งบฯ ตั้งไว้ 49,267,000 บาท)

• ในแต่ละปีทุกเขตจะมีการขุดลอกคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบ แต่งบฯ ที่จำกัด ทำให้แต่ละเขตไม่สามารถขุดลอกคลองทุกคลองได้ครบ และตัวงบฯ ก้อนนี้ที่นำมาใช้ในการจ้างเหมาขุดลอกคลอง ยังเป็นก้อนงบฯ ที่ยังต้องนำไปใช้ในส่วนอื่นร่วมอีกด้วย เช่น ขุดลอกท่อระบายน้ำ

จากประเด็นที่ชัชชาติ สิทธิพันธ์ุ ผู้ว่าฯ กทม. คนใหม่ เดินทางไปสำนักการระบายน้ำในช่วงค่ำวันที่ 3 มิถุนายน 2565 เพื่อเฝ้าระวังสถานการณ์น้ำท่วมเนื่องจากมีฝนตก ซึ่งมีการไลฟ์สดผ่านเพจชัชชาติ สิทธิพันธ์ุ โดยในการไปสำนักการระบายน้ำในครั้งนี้ ทำให้ผู้ว่าฯ กทม. ได้สนทนาปัญหาเรื่องการขุดลอกคลองและท่อระบายน้ำกับสำนักการระบายน้ำ จนทำให้รับรู้ถึงปัญหาการขุดลอกคลองโดยผู้อำนวยการสำนักการระบายน้ำกล่าวในไลฟ์ว่าในปี 2565 มีการขุดลอกคลองเพียง 2 คลอง ซึ่งหลังจากเหตุการณ์ดังกล่าวกทำให้ข้อมูลเรื่องการขุดลอกคลองกลายเป็นที่สนใจในสังคม

Rocket Media Lab ชวนสำรวจการขุดลอกคลองในกรุงเทพฯ เพื่อป้องกันปัญหาน้ำท่วม ผ่านการใช้งบฯ ของสำนักการระบายน้ำในปี 2565 เปรียบเทียบกับปี 2564 ว่ามีคลองไหน ได้รับงบฯ ในการขุดลอกคลองบ้าง

คลองมีเท่าไร และได้งบฯ ขุดลอกไปเท่าไร

กรุงเทพฯ มีคลอง 1,161 คลอง และคูลำกระโดง 521 คู รวมเป็น 1,682 คูคลอง

หากพิจารณาเฉพาะคลองจะพบว่าเป็นคลองที่อยู่ในการดูแลของสำนักการระบายน้ำ 296 คลอง และสำนักงานเขต 955 คลอง โดยเขตที่มีคลองมากที่สุดก็คือ ภาษีเจริญ 112 คลอง แบ่งเป็นสำนักการระบายน้ำดูแล 14 คลอง และเขตภาษีเจริญดูแล 98 คลอง 

จากข้อมูลงบประมาณของสำนักการระบายน้ำ ในปี 2564 พบว่ามีการตั้งงบฯ ในการขุดลอกคลอง 137,550,000 บาท จำนวน 32 คลอง แต่มีเพียง 14 คลองที่ได้รับงบฯ จำนวนรวม 55,119,000 บาท คือ คลองภาษีเจริญ คลองหัวหมาก คลองหัวลำโพงเก่า คลองศาลาลอย คลองบึงเรือน คลองลาว คลองบ้านป่า คลองสะแก คลองบ้านขี้แก้ง คลองบางโพ คลองขรัวตาแก่น คลองกะจะ คลองศาลาลอยบน-ล่าง และคลองวัดสิงห์ และมี 18 คลอง ที่มีการตั้งโครงการ แต่ไม่ได้รับงบฯ (ในส่วนนี้ งบฯ ตั้งไว้จำนวน 82,431,000 บาท) ซึ่งเท่ากับว่าในปี 2564 สำนักการระบายน้ำมีการขุดลอกคลองเพียง 14 คลอง จากคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบทั้งหมด 296 คลอง หรือคิดเป็น 4.7% เท่านั้น 

ในขณะที่ในปี 2565 สำนักการระบายน้ำ มีการตั้งงบฯ ขุดลอกคลองถึง 66 โครงการใน 66 คลอง โดยตั้งงบฯ ไว้ 227,735,900 บาท แต่ไม่มีปรากฏว่ามี 57 โครงการ ที่ไม่ได้รับงบฯ (งบฯ ตั้งไว้ 178,468,900 บาท) และอีก 9 โครงการอยู่ในระหว่างการขอจัดสรรงบฯ (งบฯ ตั้งไว้ 49,267,000 บาท)

ซึ่งหาก 9 โครงการที่อยู่ระหว่างการขอจัดสรรงบฯ ไม่ได้งบฯ นั้น ก็เท่ากับว่าในปี 2565 นี้ ไม่มีคลองใดในความรับผิดชอบของสำนักการระบายน้ำที่จะมีการขุดลอกเลย แต่จากการไลฟ์สดผ่านเพจชัชชาติ สิทธิพันธ์ที่ผ่านมา ผู้อำนวยการสำนักการระบายน้ำกล่าวในไลฟ์ว่าในปี 2565 มีการขุดลอกคลองเพียง 2 คลองเพียงเท่านั้น ซึ่งยังไม่มีการการเปิดเผยข้อมูล 

อย่างไรก็ตาม นั่นไม่ได้หมายความว่ากรุงเทพฯ จะไม่ได้ขุดลอกคลองเลย หรือมีการขุดลอกคลองเพียง 2 คลอง เท่านั้น เพราะยังมีส่วนของคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบของสำนักเขต โดยจากข้อมูลจะพบว่าในแต่ละเขตจะมีโครงการขุดลอกคลองในแต่ละปีซึ่งเป็นคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบของสำนักเขต โดยจะใช้งบประมาณจากแผนการจัดการรระบายน้ำและแก้ไขปัญหาน้ำท่วม หมวดค่าที่ดินและสิ่งก่อสร้าง หรือในหมวดค่าตอบแทนใช้สอย ซึ่งในแต่ละเขตนั้นได้ไม่เท่ากัน และในแต่ละปีก็ไม่เท่ากัน โดยในงบฯ ปี 2564 ก็จะมีการปรับลดลบฯ ลงมาจากปี 2563 และงบฯ ปี 2565 ก็มีการปรับลดลงมาจากปี 2564 อีกเล็กน้อย  เช่น เขตคลองเตยในปี 2563 มีงบฯ ในส่วนการระบายน้ำและแก้ไขปัญหาน้ำท่วม 10,911,300 บาท ในปี2564 เหลือเพียง 8,775,400 บาท และในปี 2565 เหลือเพียง 8,470,200 บาท ซึ่งจำนวนนี้รวมทั้งค่าใช้จ่ายบุคลากรและงานดำเนินการ ซึ่งงานดำเนินการได้งบฯ เพียง 30% เท่านั้น อีก 70% เป็นงบฯ บุคลากร 

ในส่วนของการใช้งบฯ ลอกคูคลองของสำนักงานเขตนั้น ตัวอย่างเช่น ในงบฯ ปี 2565 ของเขตจอมทองมีการมีการจ้างเหมาขุดลอกคลองโพธิ์จากถนนพระรามสอง ถึงพระรามสอง ซอย 3 เป็นจำนวนเงิน 249,887 บาท หรือเขตลาดพร้าวที่มีการจ้างเหมาขุดลอกคลองแยกวัดลาดปลาเค้า จากลำรางสาธารณะ หลังหมู่บ้านธานี 2 ถึงคลองวัดลาดปลาเค้า จำนวนเงิน 720,000 บาท และจ้างเหมาขุดลอกคลองวัดลาดปลาเค้าจากถนนเกษตร-นวมินทร์ ถึงคลองหลุมไผ่ จำนวนเงิน 2,600,000 บาท

จะเห็นได้ว่าในแต่ละปีทุกเขตจะมีการขุดลอกคลองที่อยู่ในความรับผิดชอบของสำนักเขตทั้ง 50 เขตอยู่แล้ว เพียงแต่ว่าด้วยงบฯ ที่จำกัด ทำให้แต่ละเขตไม่สามารถขุดลอกคลองทุกคลองในความรับผิดชอบของเขตตนเองได้ และตัวงบฯ ก้อนนี้ที่นำมาใช้ในการจ้างเหมาขุดลอกคลอง ยังเป็นก้อนเงินงบฯ ที่ยังต้องนำไปใช้ในส่วนอื่นร่วมอีกด้วย เช่น ขุดลอกท่อระบายน้ำ จึงยิ่งทำให้เขตมีการขุดลอกคลองน้อยลงไปอีก 

จากข้อมูลทั้งหมดจะเห็นได้ว่า ปัจจัยเรื่องงบประมาณ ส่งผลให้เกิดการขุดลอกคลองน้อย ทั้งคลองในความรับผิดชอบของสำนักการระบายน้ำ กทม. และคลองในความรับผิดชอบของสำนักงานเขต 

อย่างไรก็ตาม ในเวลาต่อมา (4 มิ.ย. 65) เพจ “กรุงเทพมหานคร โดยสำนักงานประชาสัมพันธ์” ได้มีการชี้แจงข้อมูลออกมาว่า

“ตั้งแต่ปี 2563  ได้รับงบประมาณดำเนินการไป 138 คลอง ความยาวรวม 282,355 เมตร ต่อมาในปี 2564 ได้งบขุดลอก 42 คลอง รวมระยะทาง  88,977 เมตร  ส่วนในปี 2565 นี้ได้รับงบประมาณขุดลอก 42คลอง รวมระยะทาง 60,134 เมตร แบ่งเป็นงบประมาณประจำปี 32 คลอง จะแล้วเสร็จภายในเดือนมิถุนายน 2565 และส่วนที่สภากรุงเทพมหานครเห็นชอบให้จัดสรรงบประมาณเพิ่มเติมจำนวน 10 คลอง  ขณะนี้อยู่ระหว่างหาตัวผู้รับจ้าง คาดว่าจะได้ตัวผู้รับจ้างภายในเดือนมิถุนายนนี้ และจะดำเนินการแล้วเสร็จ ภาย 90 วัน หากดำเนินการขุดลอกคลองแล้วเสร็จจะเพิ่มประสิทธิภาพการรองรับและระบายน้ำในคลองเมื่อมีฝนตก” 

ไม่ใช่แค่ขุดลอก คลองยังต้องสวยและต้องเป็นจุดเช็กอินถ่ายรูปได้ด้วย

หนึ่งในยุทธศาสตร์การสร้างให้กรุงเทพฯ เป็นมหานครอาเซียนก็คือ การเป็น ‘มหานครสีเขียวสะดวกสบาย’ ซึ่งการจะบรรลุวัตถุประสงค์ตามยุทธศาสตร์นี้หนึ่งในแผนการดำเนินงานก็คือการปรับภูมิทัศน์ของคลองในกรุงเทพฯ จากยุทธศาสตร์ดังกล่าวถึงทำให้เกิดโครงการ ‘ปรับปรุงภูมิทัศน์คลองสายหลักในพื้นที่กรุงเทพมหานคร’ ซึ่งการปรับปรุงภูมิทัศน์ของคลองในแต่ละเขตนี้ยังต้อง “ทำให้เป็น Landmark แห่งใหม่ที่สะท้อนหรือบ่งบอกถึงเรื่องราวและอัตลักษณ์ของชุมชนเพื่อให้เป็นจุด Check-in ของนัก ท่องเที่ยงและสัญจรไปมา” อีกด้วย

โดยโครงการนี้จะเป็นโครงการที่สำนักเขต ‘ไม่ใช้งบประมาณ’ แต่จะเป็นการบูรณาการความร่วมมือระหว่างหน่วยงาน โดยแต่ละหน่วยงานของกทม. มีภารกิจร่วมกันดังนี้

1. สำนักการระบายน้ำ จะเป็นหน่วยงานหลักในการรับผิดชอบ 
2. สำนักสิ่งแวดล้อม พัฒนาพื้นที่สีเขียวตามแนวคลองและรักษาความสะอาดให้สวยงาม
3. สำนักการวางผังและพัฒนาเมือง กำหนดพื้นที่เป้าหมาย คัดเลือกย่านที่มีความสำคัญ
4. สำนักวัฒนธรรม กีฬา และการท่องเที่ยว กำหนดกิจกรรมให้เหมาะสมในเขตพื้นที่นั้นๆ
5. สำนักการจราจรและขนส่ง พัฒนาเส้นทางการสัญจร และจุดเชื่อมต่อการเดินทางที่เหมาะสมเพิ่มเติม
6. สำนักเทศกิจ ดูแลความเรียบร้อยความปลอดภัยในพื้นที่
7. สำนักงานประชาสัมพันธ์ ประชาสัมพันธ์ในสื่อต่างๆ 
8. สำนักงานเขต ทำงานร่วมกับสำนักต่างๆ เพื่อให้บรรลุเป้าหมาย

แม้จะเป็นโครงการที่กำหนดไว้ว่า ‘ไม่ใช้งบประมาณ’ แต่ในรายละเอียดการทำงานเพื่อให้บรรุเป้าหมายนั้น สำนักต่างๆ สามารถระบุโครงการ/กิจกรรมพร้อมรายละเอียด รูปแบบและแบบประมาณราคาเตรียมขอจัดสรรงบประมาณได้ เช่น การติดไฟส่องสว่างและกล้อง CCTV เพื่อความปลอดภัย หรือการปรับภูมิทัศน์ให้มีความสวยงาม

ซึ่งสุดท้ายแล้วในภาพรวม เราก็จะเห็นโครงการตามแนวยุทธศาสตร์นี้ที่ใช้งบฯ มหาศาล อย่างคลองโอ่งอ่างที่เสร็จสิ้นไปแล้ว หรือโครงการที่กำลังจะเกิดขึ้นที่อยู่ในแผนงบฯ ปี 2565 อย่าง โครงการพัฒนาคลองผดุงกรุงเกษม ที่ใช้งบประมาณเฉพาะในส่วนการปรับภูมิทัศน์กว่าร้อยล้านบาท โครงการปรับปรุงภูมิทัศน์คลองคูเมืองเดิม ด้วยงบฯ 200 ล้านบาท โครงการปรับปรุงภูมิทัศน์ คลองหลอดวัดราชนัดดาและคลองหลอดวัดราชบพิธ อีก 64 ล้านบาท 

ซึ่งหากพิจารณาในประเด็นการขุดลอกคองเพื่อป้องกันปัญหาน้ำท่วมและการระบายน้ำควบคู่ไปด้วย ก็จะทำให้เกิดคำถามว่า กทม. จะใช้งบฯ ลอกคลองเพื่อแก้ไขปัญหาน้ำท่วม หรือทำคลองให้สวยเพื่อเป็นจุดเช็กอิน หรือ กทม. จะให้น้ำหนักการใช้งบฯ ประมาณกับคูคลองอย่างไร เพื่อแก้ปัญหาและเป็นการใช้งบฯ ให้ดีและได้ประโยชน์มากที่สุด

ดูข้อมูลพื้นฐานได้ที่ : https://rocketmedialab.co/database-canal-dredging/

อ้างอิง

• ข้อบัญญัติงบประมาณ กทม. ปี 2564 และ 2565
• ข้อบัญญัติงบประมาณ สำนักการระบายน้ำ กทม. ปี 2564 และ 2565
• ข้อบัญญัติงบประมาณรายเขต กทม.

The post จะใช้งบฯ ลอกคลองหรือทำคลองให้สวยเพื่อเป็นจุดเช็กอิน appeared first on Rocket Media Lab.

ที่มา:

• ข้อบัญญัติงบประมาณ กทม. ปี 2564 และ 2565
• ข้อบัญญัติงบประมาณ สำนักการระบายน้ำ กทม. ปี 2564 และ 2565
• ข้อบัญญัติงบประมาณรายเขต กทม.

ดาวน์โหลดข้อมูล

อ่านรายงานได้ที่นี่ https://rocketmedialab.co/canal-dredging/

The post งบฯ ขุดลอกคลอง 64-65 [ข้อมูลดิบ] appeared first on Rocket Media Lab.

อีกหนึ่งปัญหาเรื้อรังของกรุงเทพฯ ก็คือเรื่องน้ำเน่าเสีย แม้ว่าปัจจุบันเราจะมีคลองโอ่งอ่างที่สวยใสจนเป็นที่เลื่องลือไปแล้ว แต่กรุงเทพฯ ไม่ได้มีแค่คลองโอ่งอ่างเพียงคลองเดียว กรุงเทพฯ มีคลองมากถึง 1,161 คลอง รวมความยาวกว่า 2,272,310 เมตร

คลองโอ่งอ่างสวยใสแล้ว แต่คลองแสนแสบล่ะ จะมีวันที่สวยใสเหมือนคลองโอ่งอ่างไหม

Rocket Media Lab ชวนมาทำความเข้าใจเรื่องปัญหาน้ำเน่าเสียในกรุงเทพฯ ว่านอกจากเรื่องการทิ้งขยะและสิ่งปฏิกูลลงแม่น้ำลำคลอง การปล่อยน้ำเสียจากบ้านเรือนและโรงงานอุตสาหกรรมลงแหล่งน้ำธรรมชาติแล้ว ยังมีปัจจัยอะไรอีกบ้าง ที่ทำให้น้ำเน่าเสียและกรุงเทพฯ ไม่สามารถแก้ไขปัญหาเรื่องนี้ได้สักที 

กรุงเทพฯ กับการแก้ปัญหาน้ำเน่าเสีย

กรุงเทพฯ พยายามแก้ไขปัญหาน้ำเสียมาโดยตลอด ด้วยความพยายามพัฒนาระบบบำบัดน้ำเสียและสร้างโรงบำบัดน้ำเสีย ซึ่งปรากฏให้เห็นตั้งแต่สมัยผู้ว่าฯ กทม. อรรถ วิสูตรโยธาภิบาล ที่อนุมัติงบฯ 250 ล้านบาทสร้างโรงบำบัดน้ำเสียที่ปลายคลองช่องนนทรี (และสร้างเสร็จในสมัยจำลอง ศรีเมือง) และในแผนพัฒนากรุงเทพฯ ฉบับที่ 1 ก็ได้วางแนวนโยบายการแก้ปัญหาน้ำเน่าเสียด้วยการพัฒนาระบบบำบัดน้ำและสร้างโรงบำบัดน้ำเสียเช่นเดียวกัน ในขณะที่มาตรการทางกฎหมายนั้นมีให้เห็นในยุค ชลอ ธรรมศิริ กับการใช้มาตรการทางกฎหมายแก่คนที่อาศัยอยู่ริมแม่น้ำและโรงงานอุตสาหกรรมที่ทิ้งของเสียลงในน้ำ และเทียม มกรานนท์ ที่มีการกำหนดข้อบัญญัติให้เอกชนเจ้าของโรงแรมหอพักและอาคารชุดดำเนินการสร้างระบบบำบัดน้ำเสีย

อันที่จริง ความพยายามจัดการน้ำเสียอย่างเป็นระบบในกรุงเทพฯ มีมาตั้งแต่ปี 2511 โดยบริษัท Camp Dresser & Maker Consulting Engineers (CDM) ได้เสนอแผนหลักระบบระบายน้ำ ระบบกำจัดน้ำเสียและป้องกันน้ำท่วมในเขตกรุงเทพฯ แต่ด้วยปัญหาเรื่องงบประมาณ ทำให้กรุงเทพฯ ต้องจัดการปัญหาเฉพาะหน้าอย่างน้ำท่วมก่อน จากนั้นก็เกิดสำนักการระบายน้ำขึ้นในปี 2520 ต่อมาในปี 2521 กรุงเทพฯ จัดทำแผนการแก้ไขปัญหาน้ำเสียอย่างเป็นระบบ โดยได้รับความช่วยเหลือจากองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่น (Japan International Cooperation Agency: JICA) จนเกิดเป็น ‘แผนหลักระบบบำบัดน้ำเสีย พ.ศ. 2524’ ซึ่งก่อให้เกิดโครงการสร้างโรงบำบัดน้ำเสียขนาดใหญ่ 2 โรง นั่นก็คือ โรงควบคุมคุณภาพน้ำรัตนโกสินทร์ ขนาดบำบัดน้ำเสีย 40,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน และโรงควบคุมคุณภาพน้ำสี่พระยา ขนาดบำบัดน้ำเสีย 30,000 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน ซึ่งได้รับงบฯ สนับสนุนในการสร้างจากรัฐบาล โดยสร้างเสร็จในปี 2537 และเสร็จครบทั้ง 7 แห่ง ในปี 2549

ต่อมาก็คือแผนแม่บทในปี 2542 ซึ่งองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่นได้เข้ามาช่วยอีกครั้ง โดยเสนอให้แบ่งพื้นที่การบำบัดน้ำเสียและจัดลำดับความสำคัญให้สอดคล้องกับการขยายตัวของเมืองให้มากขึ้น โดยในแผนแม่บทจะมีการดำเนินการสร้างโรงบำบัดน้ำเสียทั้งสิ้น 18 โครงการ ซึ่งเสร็จไปแล้ว 7 โครงการ นอกจากนี้มีการปรับแผนอีกครั้งในปี 2554 ซึ่งในแผนนี้มุ่งศึกษาแนวทางการพัฒนาระบบบำบัดน้ำเสียที่คำนึงถึงภาวะโลกร้อนในมิติต่างๆ ให้มากขึ้น เช่น การใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ การควบคุมก๊าซเรือนกระจกในระบบบำบัดน้ำเสีย ฯลฯ

และในช่วงเวลาระหว่างนั้น เราก็จะได้เห็นแนวนโยบายหลักในการแก้ปัญหาน้ำเน่าเสียของผู้ว่าฯ แต่ละคนที่ดำเนินการตามแผนแม่บทเรื่อยมา โดยเฉพาะการสร้างโรงบำบัดน้ำเสียเพิ่มเติมตั้งแต่ยุคจำลอง ศรีเมือง มาจนถึงสุขุมพันธุ์ บริพัตร รวมกับ ‘โครงการรณรงค์’ ต่างๆ ที่เกิดขึ้นในแต่ละยุคผู้ว่าฯ ไม่ว่าจะเป็นการห้ามทิ้งขยะลงคลอง เก็บผักตบชวา ฯลฯ และงานประจำอย่างการขุดลอกคูคลองและท่อระบายน้ำ ที่เป็นการทำงานเพื่อประโยชน์สองด้านคือการระบายน้ำเพื่อไม่ให้น้ำท่วม และการระบายน้ำเพื่อไม่ให้น้ำเน่าเสีย

แต่ถึงอย่างนั้น แนวนโยบายหลักของกรุงเทพฯ ในการแก้ปัญหาน้ำเน่าเสียก็คือการสร้างโรงบำบัดน้ำเสีย ซึ่งตามมาด้วยคำถามที่ว่า สร้างมานานขนาดนี้แล้วทำไมยังแก้ปัญหาน้ำเสียไม่ได้สักที และต้องสร้างเท่าไรถึงจะแก้ปัญหาน้ำเสียได้

น้ำเสียมาจากไหน ทำไมถึงไหลลงคลอง

น้ำเสีย แบ่งตามแหล่งที่มาได้เป็น 3 ประเภท ได้แก่ น้ำเสียจากชุมชน จากโรงงานอุตสาหกรรม และจากการเกษตร โดยน้ำเสียที่เกี่ยวข้องโดยตรงกับระบบการจัดการน้ำเสียของกรุงเทพฯ และคูคลอง ก็คือน้ำเสียจากชุมชน ซึ่งมีแหล่งกำเนิดจากอาคารบ้านเรือน ร้านค้า ตลาด ร้านอาหาร ห้างสรรพสินค้า โรงแรม สถาบันการศึกษา สถานที่ราชการ ฯลฯ

จากข้อมูลของกรมควบคุมมลพิษ คน กทม. ใช้น้ำประปารวม 2,637,009 ลบ.ม./วัน ซึ่งจากนั้นจะกลายมาเป็นน้ำเสียประมาณ 80% หรือ 2,109,607 ลบ.ม./วัน น้ำเสียจากชุมชนเหล่านี้จะถูกส่งไปบำบัดในโรงงานควบคุมคุณภาพน้ำก่อนจะปล่อยสู่แม่น้ำลำคลอง โดยปัจจุบันกรุงเทพฯ มีโรงควบคุมคุณภาพน้ำขนาดใหญ่ 8 แห่ง ได้แก่ที่ สี่พระยา รัตนโกสินทร์ ช่องนนทรี หนองแขม ทุ่งครุ ดินแดง จตุจักร และบางซื่อ ซึ่งครอบคลุมการบำบัดน้ำเสียใน 21 เขตของกรุงเทพฯ และมีความสามารถในการบำบัดน้ำเสีย 1,112,000 ลบ.ม./วัน 

นอกจากนั้นยังมีโรงควบคุมคุณภาพน้ำขนาดเล็กอีก 12 แห่ง ได้แก่ที่ ทุ่งสองห้อง 1 ทุ่งสองห้อง 2 บางบัว รามอินทรา ห้วยขวาง ท่าทราย บางนา บ่อนไก่ คลองเตย คลองจั่น หัวหมาก และร่มเกล้า ซึ่งมีความสามารถในการบำบัดน้ำเสีย 24,800 ลบ.ม./วัน

อย่างไรก็ตาม โรงควบคุมคุณภาพน้ำขนาดใหญ่ 8 แห่ง นั้นแม้จะมีความสามารถในการบำบัดน้ำเสียรวมกัน 1,112,000 ลบ.ม./วัน แต่ในความเป็นจริง บำบัดได้เพียง 866,414 ลบ.ม./วัน และโรงควบคุมคุณภาพน้ำขนาดเล็กอีก 12 แห่ง ที่มีความสามารถในการบำบัดน้ำเสียรวม 24,800 ลบ.ม./วัน ก็บำบัดได้จริงเพียง 14,589 ลบ.ม./วัน รวมแล้วกรุงเทพฯ สามารถบำบัดน้ำเสียได้จริงเพียง 881,003 ลบ.ม./วัน หรือ 41.76% ของน้ำเสียในแต่ละวันเท่านั้น เท่ากับว่าวันๆ หนึ่ง มีน้ำเสียที่ไม่ผ่านการบำบัด 1,228,604 ลบ.ม./วัน หรือ 58.24% ของจำนวนน้ำเสียจากชุมชนเลยทีเดียว

ปัจจุบันกรุงเทพฯ กำลังก่อสร้างโรงควบคุมคุณภาพน้ำเพิ่มอีก 4 แห่ง ได้แก่ มีนบุรี ธนบุรี คลองเตย และหนองบอน มีกำหนดเสร็จภายในปี 2565 นี้ โดยจะสามารถบำบัดน้ำเสียได้วันละ 670,000 ลบ.ม./วัน

จะเห็นได้ว่า แม้กรุงเทพฯ จะมีโรงควบคุมคุณภาพน้ำเพิ่มแต่ก็ยังไม่เพียงพอต่อปริมาณน้ำเสียที่ต้องบำบัดต่อวันอยู่ดี ซึ่งนั่นก็เท่ากับว่าก็จะยังมีน้ำเสียที่ไม่ผ่านการบำบัดหลายแสนลูกบาศก์เมตรต่อวัน ซึ่งน้ำเสียที่ไม่ผ่านการบำบัด ไม่ว่าจะเกิดจากพื้นที่นั้นไม่อยู่ในเขตที่มีระบบบำบัดน้ำเสีย การปล่อยน้ำเสียไม่ผ่านระบบท่อที่จะนำสู่การบำบัดน้ำเสีย หรือการสูญเสียน้ำจากท่อระบายน้ำที่จะนำไปสู่ระบบบำบัดน้ำเสีย (เช่น ท่อรั่ว) ฯลฯ น้ำเสียเหล่านั้นก็จะไหลสู่แหล่งน้ำอย่างคูคลอง จนทำให้เกิดน้ำเน่าเสีย และแหล่งน้ำผิวดินตามธรรมชาติจนทำให้เกิดมลพิษได้เช่นเดียวกัน

ไม่ใช่แค่โรงบำบัดน้ำเสียไม่พอ แต่ระบบท่อรวมคือปัญหาใหญ่ของกรุงเทพฯ 

หากพิจารณาค่าเฉลี่ย BOD (Biological Oxygen Demand – ความต้องการออกซิเจนทางชีวเคมี) ซึ่งใช้วัดความเน่าเสียของน้ำ โดยหากมีมาก หมายถึงน้ำมีความสกปรกสูง จากข้อมูลค่า BOD เฉลี่ยของคลองในแต่ละเขตในปี 2564 จะพบว่าคลองเตยเป็นเขตที่มีค่า BOD สูงสุด 26.33 มก./ลิตร ซึ่งคลองเตยมีจำนวนคลองในความรับผิดชอบของสำนักการระบายน้ำ 5 คลอง และสำนักงานเขตอีก 4 คลอง มีชุมชน 39 แห่ง และสถานประกอบการอาหารรวม 849 แห่ง รองลงมาก็คือบางรัก มีค่า BOD 25 มก./ลิตร บึงกุ่ม 23.5 มก./ลิตร บางคอแหลมและลาดพร้าว 20 มก./ลิตร

สำหรับเขตที่มีค่า BOD เฉลี่ยจากคลองในเขตต่ำ ได้แก่ บางกอกใหญ่ 6 มก./ลิตร ซึ่งบางกอกใหญ่มีจำนวนคลองในความรับผิดชอบของสำนักการระบายน้ำ 3 คลอง และสำนักงานเขตอีก 10 คลอง มีชุมชน 30 แห่ง และสถานประกอบการอาหารรวม 134 แห่ง ตามมาด้วยทวีวัฒนา มีค่า BOD 6.5 มก./ลิตร และสัมพันธวงศ์ พระนคร ป้อมปราบศัตรูพ่าย เท่ากันที่ 7 มก./ลิตร

อย่างไรก็ตาม กรุงเทพฯ กำหนดค่า BOD ไว้ที่ไม่เกิน 15 มก./ลิตร ซึ่งจากมาตรฐานนี้จะพบว่า มีเขตที่มีค่า BOD เกินกว่ากำหนดถึง 19 เขต ในขณะเดียวกันกรุงเทพฯ ได้ตั้งเป้าหมายไว้ว่าจะลดค่า BOD ในคลองในกรุงเทพฯ ให้ได้ไม่เกิน 4 มก./ลิตร ซึ่งจากข้อมูลจะพบว่าไม่มีเขตใดที่สามารถทำได้ถึงเป้าหมายนั้น

การมีโรงบำบัดน้ำเสียไม่เพียงพอ ไม่ใช่ปัญหาเดียวที่ทำให้เกิดน้ำเน่าเสียในกรุงเทพฯ แต่ยังมีองค์ประกอบอื่นๆ อีกมากมาย ทั้งการทิ้งสิ่งปฏิกูลลงแหล่งน้ำ น้ำเสียจากโรงงานอุตสาหกรรม การปล่อยน้ำที่ไม่ได้รับการบำบัดลงแหล่งน้ำธรรมชาติ ฯลฯ และอีกหนึ่งปัญหาใหญ่และเป็นปัญหาต้นทางของปัญหาน้ำเสียในกรุงเทพฯ ก็คือการที่กรุงเทพฯ (แต่เดิม) ใช้ระบบท่อน้ำเสียรวม ไม่แยกระหว่างน้ำฝนกับน้ำทิ้งให้ชัดเจน ทำให้น้ำทิ้งทั้งหมดเข้าสู่ท่อรวบรวมน้ำเสีย เพื่อส่งไปบำบัดที่โรงควบคุมคุณภาพน้ำ หากน้ำเสียในท่อรวมมีปริมาณมาก เช่นในหน้าฝน น้ำเสียส่วนเกินจะถูกปล่อยลงคลองที่บ่อดักน้ำเสียใกล้คลอง

ปริมาตรน้ำเสียที่เกินกว่าขีดความสามารถในการบำบัดของโรงบำบัดจะผ่านการบำบัดขั้นต้นโดยการแยกกรวดทรายก่อนระบายทิ้งลงคลอง ทำให้น้ำในลำคลองสกปรกยิ่งขึ้น ส่วนน้ำที่ไปบำบัดในโรงควบคุมคุณภาพน้ำก็เป็นไปอย่างไม่ค่อยมีประสิทธิภาพ เนื่องจากมีน้ำฝนที่มีคุณภาพดีกว่าปะปนจนทำให้น้ำเสียเจือจางลง

หากมีระบบท่อแยก น้ำฝนจะไหลไปในท่อน้ำทิ้งที่เป็นน้ำฝนและไหลลงแม่น้ำลำคลอง ซึ่งน้ำฝนที่ไม่ได้ปนเปื้อนน้ำเสียก็จะไม่เพิ่มความสกปรกให้กับแม่น้ำลำคลอง ขณะเดียวกัน เมื่อไม่ได้นำน้ำฝนและน้ำเสียมารวมกัน ก็ทำให้ปริมาณน้ำในท่อรวบรวมน้ำเสียลดลง ลดโอกาสที่จะต้องปล่อยน้ำเสียส่วนเกินลงคลองก่อนได้บำบัด อีกทั้งการบำบัดน้ำเสียที่โรงควบคุมคุณภาพน้ำก็จะมีประสิทธิภาพมากกว่า เนื่องจากน้ำเสียไม่ถูกเจือจางจากน้ำฝน

โดยข้อเสนอแนะในการแก้ไขปัญหาน้ำเสียในประเทศไทย จากองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่น หรือไจก้า นอกจากการสร้างโรงบำบัดน้ำแล้ว ยังรวมไปถึงระบบท่อแยกอีกด้วย ซึ่งตรงกับข้อมูลจากวิทยานิพนธ์เรื่อง ‘มาตรการบริหารจัดการน้ำทิ้งจากอาคารในประเทศไทย : ศึกษาแบบอย่างของประเทศญี่ปุ่น’ โดย อวิกา นุ่มนวล จากคณะบริหารการพัฒนาสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ ที่เสนอให้มีการแก้ไขระบบท่อรวมเป็นท่อแยก โดยดำเนินแนวทางตามประเทศญี่ปุ่น เนื่องจากในอดีตนั้นประเทศญี่ปุ่นมีปัญหาน้ำเสียเช่นเดียวกันกับประเทศไทย และหนึ่งในแนวทางการแก้ไขก็คือการสร้างระบบท่อแยก ที่ทำให้แม่น้ำในลำคลองหรือคลองระบายน้ำในญี่ปุ่นใสสะอาดดังเช่นทุกวันนี้

นอกจากปัญหาเรื่องระบบท่อแล้ว ยังรวมไปถึงปัญหาระบบกฎหมายที่มีความเกี่ยวพันกับเรื่องน้ำเสียที่มีหลายฉบับ ไม่ว่าจะเป็น พ.ร.บ.ส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร ประกาศกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม หรือประกาศหรือข้อบังคับต่างๆ ของกรุงเทพมหานครเอง ซึ่งกำหนดค่ามาตรฐานน้ำเสียก่อนปล่อยไม่สอดคล้องกัน

ทำไมกรุงเทพฯ ถึงแก้ปัญหาน้ำเสียช้านัก 

การสร้างระบบบำบัดน้ำเสียในเมืองระดับมหานครที่มีประชากรอาศัยอยู่จำนวนมากและหนาแน่น มีระบบผังเมืองที่เละ ไม่เป็นระเบียบมาช้านาน เป็นงานที่ยากเกินว่ากรุงเทพฯ จะจัดการได้ด้วยตัวเอง เพราะต้องใช้งบฯ มหาศาล อย่างความพยายามที่จะสร้างโรงควบคุมคุณภาพน้ำที่กินเวลามานานเกือบ 50 ปี ตั้งแต่สมัยอรรถ วิสูตรโยธาภิบาล

จะเห็นว่าโรงบำบัดน้ำเสียที่เสร็จโรงแรกคือสี่พระยา ที่เริ่มเดินระบบในปี 2537 แม้จะเป็นงบฯ ประมาณของกรุงเทพฯ 100% แต่โรงที่สร้างตามมาหลังจากเป็นงบประมาณร่วมจากรัฐบาลแทบทั้งสิ้น เนื่องด้วยเป็นโครงการขนาดใหญ่ที่ใช้งบฯ สูง อย่างโรงรัตนโกสินทร์ ใช้งบฯ จากรัฐบาล 100% จำนวน 883 ล้านบาท ดินแดง 6,382 ล้านบาท กรุงเทพฯ ออก 25% รัฐบาล 75% หรือช่องนนทรี หนองแขม ทุ่งครุ กรุงเทพฯ ออก 40% รัฐบาล 60% และจตุจักร คลองเตย กรุงเทพฯ ออก 60% รัฐบาล 40%

การขออนุมัติงบประมาณฯ จากคณะรัฐมนตรีของรัฐบาลกลาง เพื่อดำเนินการสร้างโรงบำบัดน้ำเสีย (โดยเฉพาะในโครงการที่มีงบฯ สูงกว่า 1,000 ล้านบาท) ทำให้มีความล่าช้า ดังเช่นที่เกิดขึ้นในยุคของสุขุมพันธุ์ บริพัตร ที่แม้จะมีแนวนโยบายสร้างโรงบำบัดน้ำเสียเพิ่มจำนวนมาก แต่ก็ต้องรอการอนุมัติจากคณะรัฐมนตรี (หลังจากที่ในยุคอภิรักษ์ขอไปแล้วไม่อนุมัติ) อย่างเช่น ที่คลองเตย ซึ่งต้องใช้เงินสูงถึง 11,046 ล้านบาท

นี่ยังไม่ต้องคิดถึงว่าหากในอนาคต กรุงเทพฯ จะยกเครื่องระบบท่อน้ำรวม (เดิม) ของตนเองให้เป็นระบบท่อแยก ตามแนวทางการศึกษาและแนะนำจากองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่น ซึ่งแน่นอนว่านอกจากจะต้องใช้เงินมหาศาล ที่ต้องพึ่งพางบฯ จากรัฐบาลกลางแล้ว ยังต้องใช้เวลาในการดำเนินการอีกนานแค่ไหนไม่รู้ 

แต่ในขณะเดียวกัน เราก็ยังเห็นว่ากรุงเทพฯ พยายามจะปรับปรุงคุณภาพของคลองในกรุงเทพฯ โดยโครงการ ‘การปรับภูมิทัศน์’ ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นคลองโอ่งอ่าง เพื่อจุดประสงค์ทางการท่องเที่ยว ด้วยงบฯ จากทางรัฐบาลและกรุงเทพฯ รวม 400 ล้านบาท ในระยะทาง 700 เมตร คลองช่องนนทรี กับงบฯ ของกรุงเทพฯ เองกว่า 980 ล้านบาท ที่เน้นโครงสร้างด้านบนเพื่อความสวยงามและการพักผ่อนหย่อนใจมากกว่าเรื่องการบำบัดน้ำเสีย โดยจากข้อมูลจะเห็นว่า ค่า BOD ของคลองเฉลี่ยในเขตสาทรนั้นไม่ผ่านเกณฑ์มาตรฐาน โดยมีค่า BOD เฉลี่ยอยู่ที่ 18.86 มก./ลิตร

และในอนาคตอันใกล้ กรุงเทพฯ ก็มีโครงการพัฒนาคลองผดุงกรุงเกษม ที่ใช้งบประมาณเฉพาะในส่วนการปรับภูมิทัศน์กว่าร้อยล้านบาท โครงการปรับปรุงภูมิทัศน์คลองคูเมืองเดิม ด้วยงบฯ 200 ล้านบาท โครงการปรับปรุงภูมิทัศน์ คลองหลอดวัดราชนัดดาและคลองหลอดวัดราชบพิธ อีก 64 ล้านบาท 

ในขณะที่คลองแสนแสบนั้น มีปัญหาน้ำเน่าเสียอย่างหนัก ซึ่งในปี 2563 มีปริมาณน้ำเสียที่ไม่ผ่านการบำบัดถูกปล่อยลงคลองแสนแสบและคลองสาขารวม 807,672 ลูกบาศก์เมตรต่อวัน มีค่า BOD เฉลี่ย อยู่ระหว่าง 6.9 -12.2 มก./ลิตร การฟื้นฟูคลองแสนแสบนั้นรัฐบาลกลางลงมาเป็นเจ้าภาพ โดยได้อนุมัติงบฯ 82,563.87 ล้านบาท ระยะเวลาดำเนินการ 11 ปี (พ.ศ.2564 – 2574) รวม 84 โครงการ

โดยในปี 2564 จะสร้างระบบรวบรวมน้ำเสียในพื้นที่กรุงเทพมหานคร 1 แห่ง สามารถบำบัดน้ำเสียได้ 10,000 ลบ.ม./วัน ปี 2565-2570 จะสร้างระบบบำบัดน้ำเสียในพื้นที่กรุงเทพมหานคร 5 แห่ง สามารถบำบัดน้ำเสียได้ 661,000 ลบ.ม./วัน และปี 2571-2574 จะสร้างระบบบำบัดน้ำเสียในพื้นที่กรุงเทพมหานคร 5 แห่ง บำบัดน้ำเสียได้ 597,000 ลบ.ม./วัน

จะเห็นได้ว่าปัญหาเรื่องน้ำเน่าเสียในกรุงเทพฯ นั้น เต็มไปด้วยความซับซ้อนทั้งเรื่องผังเมือง โรงบำบัดน้ำเสีย ระบบท่อรวบรวมน้ำ งบประมาณ การดำเนินการ รวมไปถึงการบริหารจัดการของกรุงเทพฯ เอง มากไปกว่าการขาดความรับผิดชอบของประชาชนที่ทิ้งขยะและสิ่งปฏิกูลลงแม่น้ำลำคลองเพียงอย่างเดียว

มากไปกว่านั้น การแก้ปัญหาเรื่องน้ำเสียในกรุงเทพฯ เป็นโจทย์ที่จะต้องตั้งคำถามดีๆ ว่า เราต้องการคลองที่สวยใสเพื่อไปเดินเล่นถ่ายรูป หรือระบบการระบายน้ำการกำจัดน้ำเสียที่มีมาตรฐานและมีประสิทธิภาพกันแน่

ดูข้อมูลพื้นฐานค่า BOD เฉลี่ยของคลองรายเขตได้ที่นี่ https://rocketmedialab.co/database-bkk-polluted-water/ 

อ้างอิง

• รายงานประจำปี สำนักการระบายน้ำ กทม.
• ข้อบัญญัติงบประมาณรายจ่าย สภากรุงเทพมหานคร
• คู่มือบำบัดน้ำเสียชุมชน กรมควบคุมมลพิษ
• ข้อมูลคุณภาพน้ำคลองและแม่น้ำเจ้าพระยา สำนักงานจัดการคุณภาพน้ำ
• การสำรวจเบื้องต้นโครงการบำบัดน้ำเสียของกรุงเทพมหานคร ในประเทศไทย โดย องค์กรความร่วมมือระหว่างประเทศของญี่ปุ่น (Japan International Agency: JICA)
• มาตรการบริหารจัดการน้ำทิ้งจากอาคารในประเทศไทย : ศึกษาแบบอย่างของประเทศญี่ปุ่น โดย อวิกา นุ่มนวล คณะบริหารการพัฒนาสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ 2563

The post น้ำเสียในกรุงเทพฯ : จะทำคลองให้ใสแค่ช่วงสั้นๆ หรือจะรื้อระบบระบายน้ำใหม่ให้ดี appeared first on Rocket Media Lab.

ข้อมูลชุดนี้ ประกอบด้วย

• ค่า BOD เฉลี่ยของคลองรายเขตใน กทม. (2564) [1]
• จำนวนคลองแต่ละเขต แบ่งตามการดูแลของการสำนักการระบายน้ำ และสำนักงานเขต กทม. [2]
• พื้นที่ ประชากร ความหนาแน่น [3]
• จำนวนชุมชนประเภทต่างๆ [4]
• จำนวนสถานประกอบการอาหาร [5]

อ้างอิง

1. ผลการตรวจวิเคราะห์ค่าปริมาณความสกปรก (BOD) คลอง และแม่น้ำเจ้าพระยา 2564 สำนักงานจัดการคุณภาพน้ำ สำนักการระบายน้ำ
2. ข้อมูลคลองในพื้นที่เขต (สำนักการระบายน้ำ และ สำนักงานเขต) [สำเนา]
3. จำนวนประชากร และความหนาแน่น ในเขตกรุงเทพมหานคร 2564 (ข้อมูล ณ ธ.ค. 2564) – สถิติกรุงเทพมหานคร ประจำปี 2564 กองยุทธศาสตร์บริหารจัดการ สำนักยุทธศาสตร์และประเมินผล
4. จำนวนชุมชนประเภทต่าง ๆ ในกรุงเทพมหานคร พ.ศ. 2563 (ข้อมูล ณ ธ.ค. 2563)
5. จำนวนสถานประกอบการอาหารที่ได้รับใบอนุญาตหรือหนังสือรับรองการแจ้งตามกฎหมายว่าด้วยการสาธารณสุข ในพื้นที่กรุงเทพมหานคร ปีงบประมาณ พ.ศ. 2563 (ข้อมูล ณ 30 ก.ย. 2563) – สถิติกรุงเทพมหานคร ประจำปี 2563 (หน้า 155-156) กองยุทธศาสตร์บริหารจัดการ สำนักยุทธศาสตร์และประเมินผล

ดาวน์โหลดข้อมูล

อ่านรายงานได้ที่ https://rocketmedialab.co/bkk-polluted-water/

The post ค่า BOD เฉลี่ยของคลองรายเขตในกรุงเทพฯ ปี 2564 [ข้อมูลดิบ] appeared first on Rocket Media Lab.