• จากการตั้งเป้าหมายปี 2568 ไว้ว่าพื้นที่การเผาป่าทั้ง 17 จังหวัดภาคเหนือ จังหวัดกาญจนบุรี และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ต้องลดลง 25% จากข้อมูลจะพบว่าไม่บรรลุผลสำเร็จในทุกระดับ โดยการเผาใน 17 จังหวัดภาคเหนือนั้นกลับสูงถึง 152.06% ส่วนภาคตะวันออกเฉียงเหนือสูงขึ้น 39.82% 
• จากการตั้งเป้าหมายปี 2568 ไว้ว่าต้องลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือลง 20% ใน 17 จังหวัดภาคเหนือลง 30% ในภาคกลางลง 10% และในภาคตะวันตกลง 15% จากข้อมูลจะพบว่าบรรลุผลทั้งหมด 
• อย่างไรก็ตามการลดการเผาในพื้นที่เกษตรบรรลุตามเป้าหมายนั้น ส่วนหนึ่งมาจากการลดค่าเป้าหมายจากปี 2567 ซึ่งอยู่ที่ 50% เหลือเพียง 10-30% จึงทำให้บรรลุเป้าหมายได้ แต่หากยึดค่าเป้าหมายเดิมซึ่งอยู่ที่ 50% จะพบว่ามีเพียงภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคตะวันตกที่จะบรรลุผล ส่วนกลุ่มพืชเป้าหมายก็จะมีเพียงข้าวโพดเท่านั้นที่จะบรรลุผล 

ประเด็นเรื่องฝุ่น PM2.5 กลายเป็นปัญหาที่ถูกพูดถึงเป็นวงกว้างมาตั้งแต่ปี 2558 และเริ่มทวีความรุนแรงขึ้นตั้งแต่ปี 2561 เป็นต้นมา จนทำให้ภาครัฐผลักดันแผนฝุ่นปี 62 หรือ แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ซึ่งมีขึ้นหลังคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2562 เพื่อให้เป็นแม่แบบแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 ทั่วประเทศ ผลจากแผนดังกล่าวก่อให้เกิดการขยายสถานีตรวจวัดคุณภาพอากาศเป็น 96 สถานีใน 65 จังหวัด การบังคับใช้น้ำมัน Euro 5 (1 ม.ค. 67) การปรับค่ามาตรฐานฝุ่นใหม่ให้เข้มข้นขึ้น (รายปีไม่เกิน 15 มคก./ลบ.ม.) และมีระบบ Single Command สำหรับสั่งการในสถานการณ์ฉุกเฉิน แต่ถึงอย่างนั้นปัญหา PM2.5 ก็ยังคงไม่ทุเลาลง และยังไม่มีท่าทีว่าจะดีขึ้น จนต่อมารัฐบาลใหม่ก็ได้ออกแผนฝุ่นแห่งชาติฉบับที่ 2 ซึ่งก็คือ แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568-2570 โดยในแต่ละปีก็จะมีการกำหนดเกณฑ์เป้าหมายเพื่อลดฝุ่น PM2.5 ลงให้ได้

Rocket Media Lab จึงชวนมาตรวจการบ้านภาครัฐในปี 2568 จากเป้าหมายที่ตั้งไว้ใน มาตรการรับมือสถานการณ์ไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2568 ว่าภาครัฐประสบความสำเร็จจากเป้าหมายที่ตั้งไว้ในประเด็นใดบ้าง  

พื้นที่ป่าลดการเผาไหม้ลงจากปี 2567 ทั้ง 9 จังหวัดภาคเหนือตอนบน 8 จังหวัดภาคเหนือตอนล่าง จังหวัดกาญจนบุรี และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ต้องลดลง 25%

จากข้อมูลพื้นที่เผาไหม้ (burnt scar) โดยสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA ระหว่างเดือน ม.ค.-พ.ค. 2567 และ ม.ค.-พ.ค. 2568 พบว่าปี 2567 ในพื้นที่ 17 จังหวัดในภาคเหนือ มีการเผาป่า 2,292,112 ไร่ ส่วนปี 2568 เกิดการเผา 5,777,474 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่ป่าเพิ่มขึ้น 3,485,362 ไร่ หรือคิดเป็นเพิ่มขึ้น 152.06% จึงถือว่าเป้าหมายในส่วนนี้ไม่ประสบความสำเร็จ

ในพื้นที่จังหวัดกาญจนบุรีที่นับเป็นพื้นที่เป้าหมายใหม่ในมาตรการ พบว่าปี 2567 มีการเผาป่า 271,238 ไร่ ส่วนปี 2568 มีจำนวน 333,826 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่ป่าเพิ่มขึ้น 62,588 ไร่ หรือคิดเป็นเพิ่มขึ้น 23% จึงถือว่าเป้าหมายในส่วนนี้ไม่ประสบความสำเร็จตามที่ตั้งไว้

ส่วนพื้นที่ระดับภาคอย่างภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ต้องลดพื้นที่เผาในป่า ลง 25% นั้นพบว่าปี 2567 มีพื้นที่เผาป่า 550,849 ไร่ ส่วนปี 2568 มีจำนวน 770,172 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่ป่าเพิ่มขึ้น 219,323 ไร่ หรือคิดเป็นเพิ่มขึ้น 40% จึงถือว่าเป้าหมายในส่วนนี้ไม่ประสบความสำเร็จตามที่ตั้งไว้

ดังนั้น เป้าหมายลดการเผาในพื้นที่ป่า 17 จังหวัดภาคเหนือ ทั้งตอนล่างและตอนบน จังหวัดกาญจนบุรี และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ลงให้ได้ 25% จึงไม่บรรลุผลในทุกระดับพื้นที่ 

พื้นที่เกษตร เป้าหมายแบ่งเป็น ลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผานาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือลดลง 20% ใน 17 จังหวัดภาคเหนือ ลดลง 30% ภาคกลางลดลง 10% และภาคตะวันตกลดลง 15% และในส่วน KPI เฉพาะกลุ่มพืชเป้าหมาย ทั่วประเทศแบ่งเป็น นาข้าว ลดลง 30% ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ลดลง 10% อ้อยโรงงาน ลดลง 15%

เมื่อตรวจสอบการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่ต้องลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผานาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ลง 20% นั้น พบว่าปี 2567 นั้นมีพื้นที่การเผา 4,209,711 ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 2,024,402 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมลดลง 2,185,309 ไร่ หรือคิดเป็นลดลง 51.91% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 

ขณะที่พื้นที่ภาคเหนือ ต้องลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผานาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ลง 30% ก็พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 3,895,749 ไร่ ขณะที่ปี 2568  มีการเผา 2,073,665 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมลดลง 1,822,084 ไร่ หรือลดลง 46.77% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 เช่นกัน 

ส่วนพื้นที่ภาคกลาง ต้องลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผานาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ลง 10% พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 3,505,195 ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 2,673,979 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมลดลง 831,216 ไร่ หรือลดลง 23.71% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 

ภาคตะวันตก ต้องลดพื้นที่เผาไหม้จากการเผานาข้าว ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ อ้อยโรงงาน ลง 15% พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 902,195 ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 201,147 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมลดลง 701,048  ไร่ หรือคิดเป็น ลดลง 77.7% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 เช่นกัน 

ในส่วนของตัวชี้วัดว่าด้วยพืชเป้าหมายทั่วประเทศ โดยมีมาตรการคือ ลดการเผาในนาข้าว ลง 30% พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 6,054,743 ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 3,079,895 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่นาข้าวลดลง 2,974,848 ไร่ หรือคิดเป็น ลดลง 49.13% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 เช่นกัน 

พืชกลุ่มเป้าหมายยังมีลดการเผาในข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ลง 10% พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 4,434,357  ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 542,288 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ลดลง 3,892,069 ไร่ หรือคิดเป็นลดลง 88.77% ซึ่งถือว่าบรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 ลดการเผาในอ้อยโรงงานลง 15% พบว่าปี 2567 มีพื้นที่การเผา 49,965 ไร่ ขณะที่ปี 2568 มีการเผา 1,796,678 ไร่ หรือมีการเผาในพื้นที่ปลูกอ้อยเพิ่มขึ้น 1,746,713 ไร่ หรือคิดเป็นเพิ่มถึง 3,496% ซึ่งถือว่าไม่บรรลุผลตามเกณฑ์ปี 2568 แต่หากพิจารณาข้อมูลอ้อยเผาเข้าหีบกลับพบว่า จากข้อมูลสำนักงานคณะกรรมการอ้อยและน้ำตาลทราย ชี้ว่าปริมาณอ้อยเข้าหีบปี 2566/67 มีอ้อยเผาเข้าหีบ 24.3 ล้านตัน ในหีบปี 2567/68 มีอ้อยเผาเข้าหีบ 13.6 ล้านตัน จากข้อมูลจะพบว่าปริมาณอ้อยเผาเข้าหีบลดลงเรื่อยๆ สวนทางกับพื้นที่การเผา ดังนั้นเป้าหมายลดการเผาในพืชกลุ่มเป้าหมายนั้น จึงบรรลุผลเพียงในกลุ่มข้าวและข้าวโพดเท่านั้น 

อย่างไรก็ตามการลดการเผาในพื้นที่เกษตรบรรลุตามเป้าหมายนั้น ส่วนหนึ่งมาจากการลดค่าเป้าหมาย จากปี 2567 ซึ่งอยู่ที่ 50% เหลือเพียง 10-30% จึงทำให้บรรลุเป้าหมายได้ แต่หากยึดค่าเป้าหมาย เดิมซึ่งอยู่ที่ 50% จะพบว่ามีเพียงภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคตะวันตกที่จะบรรลุผล ส่วนกลุ่มพืชเป้าหมายก็จะมีเพียงข้าวโพดเท่านั้นที่จะบรรลุผล 

พื้นที่เมืองควบคุมการระบายฝุ่นในพื้นที่เมือง เน้นการปฏิบัติตามกฎหมายและกฎระเบียบ 100%  

ไม่มีการวัดผล

เปรียบเทียบเป้าหมายการแก้ปัญหาฝุ่น 3 ปี กับ KPI ที่ลดลงเรื่อยๆ 

จากการสำรวจ KPI การแก้ปัญหาฝุ่น PM2.5 ในปี 2567 2568 และ 2569 พบว่ามีการลดเพดานความเข้มงวดลง โดยเห็นได้ในส่วนของการเผาในพื้นที่ป่านั้นมีการกำหนด KPI จาก 50% ในปี 2567 เหลือเพียง 25% ในปี 2568 และในปี 2569 เหลือเพียง 10% เท่านั้น ขณะที่ภาคการเกษตรในพื้นที่ภาคเหนือซึ่งเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญกลับมีการลด KPI จาก 50% ในปี 2567 เหลือเพียง 30% ในปี 2568 และลดลงเหลือ 10% ในปี 2569 ส่วนภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีการปรับ KPI การเผาในพื้นที่เกษตรจาก 20% ในปี 2568 เหลือ 10% ในปี 2569 นอกจากนี้ในปี 2569 มีการเพิ่มเป้าหมายพื้นที่เกษตร โดยแยกเป็นกลุ่มพืชเป้าหมาย 

ในส่วนของค่าเฉลี่ยฝุ่นนั้นพบว่า ในพื้นที่ 17 จังหวัดภาคเหนือ ซึ่งในปี 2567 เคยตั้งเป้าลดค่าเฉลี่ยฝุ่นไว้สูงถึง 40% แต่ในปี 2568 กลับถอยมาตั้งเป้าเพียง 15% และลดลงเหลือ 10% ในปี 2569 เช่นเดียวกับจำนวนวันที่ฝุ่นเกินมาตรฐานที่เคยตั้งไว้ 30% ในปี 2567 ก็ถูกปรับลดลงเหลือเพียง 10% ในปี 2568 และลดลงเหลือ 5% ในปี 2569 

ในส่วนของกรุงเทพฯ และปริมณฑล เป้าหมายการลดค่าเฉลี่ยฝุ่นก็ลดลงจากเดิมที่ 20% ในปี 2567 เหลือเพียง 5% ในปี 2568 และคงที่ 5% ในปี 2569 โดยยังคงเป้าหมายจำนวนวันเกินมาตรฐานไว้ที่ 5% เท่าเดิมตลอดทั้ง 3 ปี สำหรับภาคตะวันออกเฉียงเหนือก็พบการปรับลดเป้าหมายค่าเฉลี่ยฝุ่นลงจาก 10% ในปี 2567 เหลือ 5% ในปี 2568 และคงไว้ที่ 5% ในปี 2569 ขณะที่จำนวนวันเกินมาตรฐานยังคงอยู่ที่ 5% ตลอดทั้ง 3 ปี และในพื้นที่ภาคกลางมีการปรับลดลงในทุกมิติคือเป้าหมายค่าเฉลี่ยฝุ่นลดจาก 10% ในปี 2567 เหลือ 5% ในปี 2568 และ 2569 ส่วนจำนวนวันเกินมาตรฐานก็ลดจาก 10% ในปี 2567 เหลือ 5% ในปี 2568 และ 2569 เช่นกัน

เมื่อพิจารณาข้อมูลสถิติเปรียบเทียบระหว่างปี 2567 และปี 2568 พบว่าค่าเฉลี่ยฝุ่น PM2.5 ทั้งปีทุกภูมิภาคมีแนวโน้มลดลง เริ่มจากพื้นที่ 17 จังหวัดภาคเหนือ ที่ลดลงจาก 46 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรในปี 2567 เหลือเพียง 33 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตรในปี 2568 คิดเป็นลดลง 28.26% ขณะที่กรุงเทพฯ และปริมณฑล ลดลงจาก 33 เหลือ 30 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือ 28.26%  สำหรับ ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ค่าเฉลี่ยลดลงจาก 37 เหลือ 30 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือลดลง18.92% ส่วนภาคกลางลดลงจาก 34 เหลือ 30 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร หรือคิดเป็น 11.76% และภาคตะวันตก ลดลงจาก 41 เหลือ 33 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร คิดเป็น 19.51%

และหากพิจารณาจำนวนวันที่ค่าฝุ่น PM2.5 พุ่งสูงจนเกินค่ามาตรฐานร่วมด้วย พบว่าใน 17 จังหวัดภาคเหนือ มีจำนวนวันฝุ่น PM2.5 เกินค่ามาตรฐานเพิ่มขึ้นจาก 129 วัน ในปี 2567 เป็น 163 วัน ในปี 2568 หรือเพิ่มขึ้นถึง 26.36% ทางด้าน กรุงเทพฯ และปริมณฑล มีจำนวนวันฝุ่น PM2.5 เกินค่ามาตรฐานเพิ่มจาก 97 วัน เป็น 118 วัน หรือเพิ่มขึ้น 21.65% สำหรับภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เพิ่มขึ้นจาก 113 วัน เป็น 127 วัน คิดเป็น 12.39% และภาคกลาง เพิ่มขึ้นจาก 101 วัน เป็น 109 วัน หรือเพิ่มขึ้น 7.92% จากข้อมูลจะพบว่ามีเพียงภาคตะวันตกเพียงภูมิภาคเดียวที่สถานการณ์ดีขึ้นในทิศทางเดียวกันทั้งสองมิติ โดยจำนวนวันฝุ่นเกินมาตรฐานลดลงจาก 84 วัน เหลือ 73 วัน หรือลดลง 13.10%

ซึ่งหากพิจารณาจากข้อมูลทั้ง 2 ชุด จะพบว่าแม้ในภาพรวมค่าความเข้มข้นของฝุ่น PM2.5 จะลดลงและดูเหมือนจะเบาบางลง แต่ในความจริงแล้ว ประชาชนก็ยังต้องเผชิญกับจำนวนวันที่สภาพอากาศเป็นพิษยาวนานขึ้นกว่าปีก่อน และการที่ประสบความสำเร็จในเชิงตัวเลขก็เพราะเกิดจากการปรับลดค่าเป้าหมายในการวัดผล มากกว่าจะเป็นความสำเร็จจากการแก้ปัญหาจริง โดยหากใช้ KPI เดิม จะพบว่ามีเพียงภาคตะวันออกเฉียงเหนือเท่านั้นที่บรรลุผลจาก KPI เดิมในส่วนของค่าเฉลี่ยฝุ่น PM2.5 แต่ถึงอย่างนั้นในส่วนของวันที่ค่าฝุ่น PM2.5 เกินค่ามาตรฐานก็ไม่บรรลุผลอยู่ดี  

ผ่าตัดแผนแก้ฝุ่นฉบับที่ 2 ของภาครัฐ อะไรเพิ่มมาบ้าง?

แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568 – 2570 และระยะ 5 ปีต่อไป จัดทำขึ้นเพื่อยกระดับการแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 ให้ครอบคลุมทุกมิติอย่างมีประสิทธิภาพ โดยโครงสร้างของแผนใหม่นี้มีความแตกต่างจากเดิม ซึ่งระบุว่าแผนใหม่มุ่งเน้นการป้องกันและควบคุมการระบายมลพิษแบบเจาะจงรายพื้นที่ ซึ่งแบ่งออกเป็น 5 ด้านหลัก ได้แก่ มาตรการในพื้นที่เมือง พื้นที่ป่า พื้นที่เกษตรกรรม ภาคมลพิษข้ามแดน และการเพิ่มประสิทธิภาพการบริหารจัดการ

มาตรการยาแรงภาคเกษตร: เมื่อภาครัฐระบุว่าจะประกาศสงครามกับการเผา

สำหรับพื้นที่เกษตรกรรมนั้น ในแผนแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง ฉบับที่ 2 รัฐบาลได้เปลี่ยนจากการรณรงค์ขอความร่วมมือ มาสู่การใช้มาตรการเชิงรุกขั้นเด็ดขาดภายใต้คำว่า “ประกาศสงครามกับการเผาพื้นที่เกษตรกรรม” โดยระบุว่ามีใช้มาตรการตัดสิทธิเกษตรกร ซึ่งเกษตรกรที่เผาในพื้นที่เกษตรกรรมจะไม่ได้รับสิทธิ หรืออาจถูกเพิกถอนสิทธิในที่ดิน ส.ป.ก. และนิคมสหกรณ์ รวมถึงจะไม่ได้รับการจ่ายเงินช่วยเหลือตามโครงการต่างๆ ของภาครัฐอีกต่อไป

นอกจากบทลงโทษแล้ว แผนนี้ยังเน้นการจัดการตลอดห่วงโซ่อุปทาน โดยการนำระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) มาใช้ เพื่อยืนยันแหล่งที่มาของผลผลิตทางการเกษตร สินค้าแปรรูป และสินค้าอุตสาหกรรมเกษตรว่าไม่ได้มาจากการเผา

ส่วนภาคธุรกิจจะถูกกระตุ้นให้รับซื้อผลผลิตจากแหล่งที่ปลอดการเผา และหลีกเลี่ยงการรับซื้อสินค้าเกษตรที่มาจากการเผาอย่างเด็ดขาด ควบคู่ไปกับการเร่งรัดมาตรฐานการปฏิบัติทางการเกษตรที่ดี (GAP) สำหรับข้าวและอ้อยแบบไม่เผา รวมถึงมาตรฐาน PM2.5 Free Plus สำหรับกระบวนการผลิตข้าวโพดเมล็ดแห้งด้วย

มาตรการเก็บเงินในภาคเมือง: โมเดล Low Emission Zone และ Congestion Charge 

ในภาคเมืองนั้น พบว่าปัญหาของฝุ่นมาจากการจราจรและการก่อสร้างดังนั้นในแผนฉบับใหม่นี้ จึงกำหนดให้จัดตั้งพื้นที่ควบคุมพิเศษ หรือ Low Emission Zone ซึ่งอาจนำไปสู่การจัดเก็บค่าธรรมเนียมที่แตกต่างกันตามขนาดและประเภทของยานพาหนะ หรือการจำกัดการเข้าพื้นที่ตามประเภทรถยนต์

นอกจากนี้ยังพบว่า แผนนี้ระบุให้มีการกำหนดการจัดเก็บค่าธรรมเนียมการใช้ถนนในพื้นที่การจราจรหนาแน่น (Congestion Charge) เพื่อเป็นเครื่องมือหลักในการแก้ปัญหารถติดและลดปริมาณการปล่อยฝุ่นละออง PM2.5 ในเขตเมือง

ยกระดับการจัดการฝุ่นข้ามแดน: ยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) 

มลพิษข้ามแดนถือเป็นหนึ่งในตัวแปรสำคัญที่ควบคุมได้ยาก แต่ในแผนใหม่นี้ได้มีการยกระดับความร่วมมือระดับภูมิภาคผ่านยุทธศาสตร์ฟ้าใส หรือ CLEAR Sky Strategy (ค.ศ. 2024-2030) ซึ่งเป็นแผนปฏิบัติการร่วมระหว่างประเทศไทย ลาว และเมียนมา อย่างที่เคยมีมาตลอด

มากไปกว่าความร่วมมือระดับรัฐ แผนนี้ยังใช้กลไกการค้าโดยส่งเสริมและสนับสนุนให้ภาคธุรกิจต้องดำเนินการตรวจสอบห่วงโซ่อุปทาน (Supply Chain) อย่างรอบด้านทั้งในและนอกราชอาณาจักร เพื่อสร้างหลักประกันว่าผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรในสายพานการผลิตของแต่ละประเทศ จะปราศจากการก่อให้เกิดมลพิษทางอากาศข้ามแดน

KPI ใหม่ที่หินกว่าเดิม: เปลี่ยนจาก Hotspot เป็น Burnt Scar

ความน่าสนใจของแผนใหม่นี้ คือการปรับเปลี่ยนตัวชี้วัดความสำเร็จ จากเดิมที่มีมาตรการควบคุมจุดความร้อน (Hotspot) มาเป็นการวัดพื้นที่เผาไหม้ (Burnt Scar) แทน ซึ่งมีการระบุสาเหตุที่ต้องเปลี่ยน เพราะข้อมูลจุดความร้อนจากดาวเทียมมีข้อจำกัดในการตรวจจับ เนื่องจากเกษตรกรมีพฤติกรรมการเผาหลบดาวเทียม เช่น การเผาในเวลากลางคืน การเผาในช่วงเวลาสั้นๆ การเผาใต้แนวไม้ หรือการเผาในวันที่เมฆปกคลุม

ในขณะที่ข้อมูลร่องรอยพื้นที่เผาไหม้ (Burnt Scar) มีความแม่นยำสูงกว่า และยังช่วยชี้เป้าพื้นที่ที่มีการเผาซ้ำซากได้อีกด้วย ดังนั้นความน่าสนใจของแผนใหม่นี้คือการใช้มาตรวัดที่แม่นยำขึ้น และยังกำหนดให้พื้นที่เผาไหม้ (Burnt Scar) ต้องลดลงไม่น้อยกว่าร้อยละ 50 เมื่อเทียบกับค่าเฉลี่ยย้อนหลัง 5 ปี

นอกจากนี้ในด้านสุขภาพ ยังมีการตั้งเกณฑ์ใหม่ที่เข้มงวดขึ้น โดยมีการกำหนดให้ค่าเฉลี่ยฝุ่นละออง PM2.5 ราย 24 ชั่วโมง ต้องอยู่ในระดับที่ไม่เป็นอันตรายต่อสุขภาพ ซึ่งอ้างอิงตามเกณฑ์ความปลอดภัยคือต้องมีค่าเฉลี่ยต่ำกว่า 37.6 ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร

แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติฯ ฉบับที่ 2 นี้ พบว่ามีการยกระดับการจัดการจากยุคของการขอความร่วมมือมาสู่ยุคของการบังคับใช้ด้วยมาตรการทางกฎหมาย อย่างไรก็ตามคำถามและความท้าทายที่รออยู่คือ รัฐบาลจะสามารถเปลี่ยนตัวหนังสือเหล่านี้ให้กลายเป็นการปฏิบัติจริงได้หรือไม่ หรือจะเป็นเพียงแค่แผนฉบับใหม่ที่ใช้ KPI เดิมในการทำงานต่อไป

มาตรการใหม่ปี 2569 จากครม. มีอะไรบ้าง?

ทั้งนี้พบว่ามาตรการใหม่ปี 2569 ที่คณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบมาตรการรับมือสถานการณ์ไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2569 โดยแบ่งพื้นที่ปฏิบัติงานออกเป็นสามส่วนหลักคือพื้นที่ป่า พื้นที่เกษตร และพื้นที่เมือง โดยในส่วนของพื้นที่ป่านั้นได้กำหนดเป้าหมายการลดการเผาทั่วประเทศรวมถึงกลุ่มป่าแปลงใหญ่ 14 กลุ่มป่า 

• พื้นที่ป่า โดยกำหนดเป้าหมายลดการเผาป่าทั่วประเทศ และป่าแปลงใหญ่ 14 กลุ่มป่า ไม่น้อยกว่า ร้อยละ 10 
• พื้นที่เกษตรภาพรวม ควบคุมพื้นที่เผาไหม้ไม่น้อยกว่า ร้อยละ 15 
• ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ไม่น้อยกว่าร้อยละ 10 
• ภาคเหนือ 17 จังหวัด ไม่น้อยกว่าร้อยละ 20 
• ภาคกลาง ไม่น้อยกว่าร้อยละ 10 
• ภาคตะวันตก ไม่น้อยกว่าร้อยละ 10 
• ภาคตะวันออก ไม่น้อยกว่าร้อยละ 10 

นอกจากนี้นาข้าว มีเป้าหมายการเผาลดลงไม่น้อยกว่า ร้อยละ 10 ข้าวโพดและพืชไร่หมุนเวียนไม่น้อยกว่า ร้อยละ 10 และอ้อยโรงงานไม่น้อยกว่า ร้อยละ 15 

พื้นที่เมืองมีการควบคุมการระบายฝุ่นในพื้นที่เมือง โดยตั้งเป้าหมายให้ยานพาหนะ โรงงานอุตสาหกรรม และสถานประกอบกิจการเป้าหมายปฏิบัติตามกฎหมายและกฎระเบียบ ร้อยละ 100

และมีการกำหนดเกณฑ์เรื่องกำหนดผลลัพธ์คุณภาพอากาศ โดยพบว่ามีการตั้งเป้าให้ลดลงจากปี 2568 ได้แก่

• 17 จังหวัด ภาคเหนือ เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 10 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5
• กรุงเทพมหานครและปริมณฑล เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 5 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5
• ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 5 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5
• ภาคกลาง เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 5 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5
• ภาคตะวันตก เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 10 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5
• ภาคตะวันออก เป้าหมายค่าเฉลี่ย PM2.5 ลดลงร้อยละ 10 จำนวนวันที่ PM2.5 เกินมาตรฐาน ลดลงร้อยละ 5

รวมทั้งควบคุมการเผาในพื้นที่เกษตร และให้จัดหาเครื่องมือ/เครื่องจักรกลทางการเกษตรเพื่อสนับสนุนให้เกษตรกรทำการเกษตรแบบไม่เผา เช่น เครื่องเกี่ยวข้าว เครื่องไถกลบตอซัง และเครื่องอัดฟาง เป็นต้น โดยกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และกระทรวงอุตสาหกรรม เป็นหน่วยงานรับผิดชอบ

ทั้งยังกำหนดหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไข การบริหารการเผาในพื้นที่เกษตร (ประกอบด้วยช่วงเวลา จำนวนพื้นที่ เงื่อนไขการเผาการควบคุมดูแล) เพื่อให้แต่ละจังหวัดจัดเตรียมระบบ ขั้นตอนและผู้รับผิดชอบ รวมถึงประกาศให้เกษตรกรรับทราบโดยทั่วกัน โดยกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ร่วมกับกระทรวงมหาดไทย กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ และ สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) (GISTDA) เป็นหน่วยงานรับผิดชอบ

ปัญหาของอ้อย : พื้นที่เผาเพิ่มแต่อ้อยเผาเข้าหีบลด และราคาลด

ส่วนนโยบายที่เกี่ยวข้องกับอ้อยนั้น พบว่าปีหีบอ้อย 2568/2569 มติครม. เคาะราคาอ้อย-น้ำตาลทรายขั้นต้น ปี 68/69 ราคาเดียว 890 บาทต่อตันอ้อย สาเหตุเพราะภาวะราคาน้ำตาลในตลาดโลกอ่อนตัวลง กล่าวคือ เมื่อมีคนขายมาก เลยต้องลดราคาลง ซึ่งระบบการคำนวณราคาอ้อยขั้นต้น เป็นการคำนวณราคาอ้อยอ้างอิงจากรายได้สุทธิของระบบอ้อยและน้ำตาลทราย เมื่อราคาขายน้ำตาลทรายและผลพลอยได้ในตลาดโลกลดลง รายได้รวมของระบบจึงลดลงตามไปด้วย

แต่ทั้งนี้ แม้ราคาอ้อยขั้นต้นจะลดลง แต่ก็ยังได้รับเงินส่งเสริมที่ตัดอ้อยสดคุณภาพดีลดฝุ่น PM 2.5 ในอัตรา 69 บาทต่อตัน (แต่เดิมได้ 100 บาท มาจากรัฐช่วย 69 บาท และกองทุน 31 บาท) แล้วก็ยังได้รับเงินเงินเพิ่มพิเศษจากโรงงาน โรงงานน้ำตาลส่วนใหญ่ยินดีจ่ายเงินเพิ่มให้อีก 40 บาทต่อตัน สำหรับชาวไร่ในบางเขตคำนวณราคา (เช่น เขต 1, 3, 6 และ 9) เพื่อช่วยเสริมสภาพคล่อง 

และพบว่าในฤดูการผลิตปี 2568/69 นี้ สอน. ได้วางแนวทางช่วยเหลือเกษตรกรชาวไร่อ้อยและโรงงานน้ำตาลที่เก็บเกี่ยวอ้อยสดคุณภาพดี ประกอบด้วยโครงการช่วยเหลือเกษตรกรชาวไร่อ้อยเพื่อซื้อปัจจัยการผลิต ฤดูการผลิต 2568/2569 โดยสนับสนุนให้แก่ชาวไร่อ้อยที่ตัดอ้อยสดสะอาด 100% โครงการสนับสนุนเครื่องสาง-ตัด-กวาด-อัด-สับคลุก เพื่อการตัดอ้อยสดและมีโมเดลธุรกิจใหม่-คนละครึ่ง Farmer Plus รวมถึง “มาตรการแก้ไขปัญหาการเผาอ้อยและลดปัญหาฝุ่นมลพิษ PM 2.5 ฤดูการผลิตปี 2568/2569” และกำหนดให้โรงงานน้ำตาลรับอ้อยเผาเข้าหีบได้ไม่เกิน 20% ต่อวัน 

อย่างไรก็ตาม ปัญหาใหญ่ที่น่ากังวลคืออุตสาหกรรมอ้อยที่ปีผลิต 2568/2569 มีการกำหนดราคาอ้อยขั้นต้นเพียง 890 บาทต่อตันเนื่องจากสภาวะน้ำตาลล้นตลาดโลก ดังที่ได้กล่าวไปแล้ว อีกทั้งเงินอุดหนุนการตัดอ้อยสดเพื่อลดฝุ่นยังลดลงจากเดิม 100 บาทเหลือเพียง 69 บาทต่อตัน แม้จะมีความพยายามช่วยเหลือผ่านโครงการคนละครึ่งหรือการจำกัดการรับอ้อยเผาเข้าโรงงานไม่เกินร้อยละ 20 ต่อวัน 

แต่เมื่อพิจารณาสถิติการเผาในพื้นที่เกษตรกรรมระหว่างปี 2567 และ 2568 นั้นกลับพบความล้มเหลวจากตัวเลข เพราะพื้นที่เผาไหม้ในพื้นที่ปลูกอ้อยพุ่งสูงขึ้นจาก 49,965 ไร่ในปี 2567 เป็น 1,796,678 ไร่ในปี 2568 หรือเพิ่มขึ้นถึง 3,496% แต่ถึงอย่างนั้น เมื่อพิจารณาจากตัวเลขอ้อยเผาเข้าหีบจะพบว่า ปริมาณอ้อยเข้าหีบปี 2566/67 มีอ้อยเผาเข้าหีบ 24.3 ล้านตัน ในหีบปี 2567/68 มีอ้อยเผาเข้าหีบ 13.6 ล้านตัน ส่วนอ้อย ปี 2568/69 พบว่ามีอ้อยเผาเข้าหีบปี 3.3 ล้านตัน โดยตัวเลขอ้อยเผาเข้าหีบที่ลดลงนั้นสวนทางกับพื้นที่การเผาที่สูงขึ้น ซึ่งการขยายตัวของการเผาที่มากกว่าสามสิบเท่าตัวท่ามกลางแรงจูงใจทางการเงินที่น้อยลงนี้ จะกลายเป็นอุปสรรคสำคัญที่ทำให้เป้าหมายการลดการเผาอ้อยลง 15% ในปี 2569 อาจไม่สามารถเกิดขึ้นได้จริง และส่งผลกระทบโดยตรงต่อวิกฤตคุณภาพอากาศที่ประชาชนยังต้องเผชิญอยู่

สรุป

จากการวิเคราะห์สถานการณ์ฝุ่น PM2.5 ในปี 2568 ที่ผ่านมา พบว่าภาพรวมยังคงไม่ประสบความสำเร็จตามตัวชี้วัด แม้จะมีการปรับลดเกณฑ์ KPI ให้ผ่อนปรนลงกว่าปี 2567 เพื่อให้บรรลุเป้าหมายในเชิงตัวเลขได้ง่ายขึ้น แต่ในทางปฏิบัติกลับพบว่าจำนวนวันที่อากาศเกินค่ามาตรฐานเพิ่มขึ้นหลายพื้นที่ โดยเฉพาะภาคเหนือที่มีวันฝุ่นพิษเพิ่มขึ้นถึง 26% และกรุงเทพมหานครที่เพิ่มขึ้นกว่า 21%

และเมื่อพิจารณาต่อไปยังมาตรการใหม่ปี 2569 จากมาตรการรับมือสถานการณ์ไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2569 ก็พบว่ามาตรการเหล่านี้แทบไม่มีความแตกต่างในเชิงโครงสร้างจากแผนวาระฝุ่นแห่งชาติปี 2562 หรือแผนปี 2567 ที่ล้มเหลวมาแล้วในอดีต เพียงแต่มีการเพิ่มรายละเอียดรายพื้นที่ จึงเป็นเรื่องที่น่ากังวลว่ามาตรการในรูปแบบเดิมที่เน้นเพียงการตั้งตัวเลขและลด KPI ลง จะสามารถแก้ไขวิกฤตฝุ่นที่ฝังรากได้จริงหรือไม่ 

หมายเหตุ: 

• อ้างอิงข้อมูลพื้นที่เผาไหม้ จากสำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA 
• อ้างอิงมาตรการแก้ไขปัญหาฝุ่นพิษ PM2.5 ปี 2025 จากมาตรการรับมือสถานการณ์ไฟป่า หมอกควัน และฝุ่นละออง ปี 2568 และปี 2569 โดยกรมควบคุมมลพิษ

ดูข้อมูลได้ที่ https://rocketmedialab.co/database-kpi-pm25-2025

The post ตรวจการบ้าน : ภาครัฐแก้ปัญหาฝุ่นในปี 2568 ประสบความสำเร็จจากเป้าหมายที่ตั้งไว้ได้มากน้อยแค่ไหน appeared first on Rocket Media Lab.

พรรคการเมืองจะมีนโยบายอย่างไร เมื่อวันที่อากาศดี ปี 2568 เหลือเพียง 38 วัน และเป้าการแก้ปัญหา PM2.5 ของรัฐบาลไม่เคยประสบความสำเร็จเลยมาตั้งแต่ปี 2562

#DataDrivenPolicyคำถามนี้นักการเมืองต้องตอบ ชวนเปิดไพ่ ใช้ข้อมูลนำทาง กับไพ่ The Fool – เดอะฝุ่น PM2.5 

#เลือกตั้ง69 ครั้งนี้ พรรคการเมืองมาพร้อมนโยบายมากมายสารพัดและแตกต่างกันไป Rocket Media Lab ขอเชิญชวนนักการเมืองทุกพรรค รวมถึงประชาชนทุกคน ทั้งผู้ที่มีสิทธิเลือกตั้ง หรือยังไม่มี มาร่วมกันคลี่ปมปัญหา 12 ประเด็นของประเทศไทย ว่ามีอะไรซุกซ่อนอยู่บ้าง ผ่าน ‘ไพ่ทาโรต์’ ชุดพิเศษที่จัดทำขึ้น ที่จะมาพร้อมทั้งประเด็นปัญหา ชุดคำถามสำคัญที่จะพาเราไปหาทางออก และข้อมูลที่จะนำไปสู่การออกแบบนโยบายเพื่อแก้ปัญหานั้น 

จะแก้ปัญหาอย่างไร เมื่อวันที่อากาศดีๆ ลดลงทุกปี ปีล่าสุด 2568 เหลือเพียง 38 วัน

ประเด็นเรื่องฝุ่น PM2.5 กลายเป็นปัญหาที่ถูกพูดถึงในวงกว้างมาตั้งแต่ปี 2558 และเริ่มทวีความรุนแรงขึ้นตั้งแต่ปี 2561 เป้นต้นมา จนทำให้ภาครัฐผลักดันแผนฝุ่น 62 หรือ แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ซึ่งมีขึ้นหลังคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2562 ให้เป็นแม่แบบแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 ทั่วประเทศ 

ถึงอย่างนั้นในปี 2563 วิกฤต PM2.5 ด็ยิ่งพุ่งสูงขึ้นจนกรุงเทพฯ ติดอันดับ 3 เมืองที่มีอากาศแย่ที่สุดของโลก สถิติชี้ให้เห็นความรุนแรงที่คนเมืองต้องสูดฝุ่นพิษสะสม ที่สะท้อนว่าปัญหาฝุ่นจิ๋วไม่ใช่แค่เรื่องตามฤดูกาลเพียงอย่างเดียว

จะเห็นได้ว่า แม้จะมีแผนแม่บทบังคับใช้ในการแก้ปัญหาฝุ่น PM2.5 แล้ว แต่หลังจากนั้นเรื่อยมา กลับพบว่าจำนวนวันอากาศดี (สีเขียว) ลดลงทุกปี โดยเฉพาะในปี 2568 ที่กรุงเทพฯ มีอากาศดีเพียง 38 วัน ลดลงจากปี 2564 ซึ่งถือเป็นปีที่มีอากาศดีสูงถึง 90 วัน ทำให้เห็นว่า แม้จะมีแผนงานรองรับ แต่สถานการณ์จริงกลับยังคงวิกฤตและสวนทางกับเป้าหมายที่ตั้งไว้

จะแก้ปัญหาอย่างไร แม้จะมีคำสั่งห้ามเผา แต่ในปี 2567 พื้นที่เผาภาคเกษตรกลับสูงที่สุด โดยเป็นนาข้าวถึง 31% 

มาตรการห้ามเผาถูกนำมาใช้หลังจากประกาศใช้แผนฝุ่นแห่งชาติในปี 2562 โดยอาศัย พ.ร.บ. ป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยฯ และประมวลกฎหมายอาญา มีโทษทั้งจำทั้งปรับหากฝ่าฝืน และมีมาตรการทางปกครองสำหรับเกษตรกร เช่น การตัดสิทธิ์รับความช่วยเหลือทางการเกษตรหากมีประวัติการเผา โดยในช่วงแรกๆ เป็นการประกาศห้ามเผาในบางจังหวัด ก่อนจะขยายเป็นการห้ามเผาทั่วประเทศ เช่นประกาศล่าสุดที่ห้ามเผาพื้นที่เกษตรทั่วประเทศในช่วงวันที่ 1 ก.พ. – 31 มี.ค. 2569 

แต่แม้จะมีประกาศห้ามเผาทุกปี จากข้อมูลปี 2567 กลับพบว่า พื้นที่เผาไหม้รวมพุ่งสูงถึง 19.5 ล้านไร่ เพิ่มขึ้นจากปีก่อนหน้าถึง 73% ที่น่าสนใจคือสัดส่วนส่วนใหญ่เป็นการเผาในพื้นที่เกษตร (โดยเฉพาะนาข้าวและข้าวโพด)โดยเป็นนาข้าวถึง 6 ล้านไร่ หรือ 31% พุ่งสูงหลายเท่าจนแซงหน้าพื้นที่ป่าไม้เป็นครั้งแรกในรอบ 20 ปี 

แม้ตัวเลขการเผาในปี 2568 จะเริ่มลดลง แต่จากปี 2567 ที่ผ่านมา การเผาในภาคตะวันออกเฉียงเหนือกลับพุ่งสูงขึ้นกว่า 500% โดยในปี 2567 มีพื้นที่เผาพุ่งสูงถึง 5,692,127 ไร่ เพิ่มขึ้นจากปี 2566 ที่มีเพียง 938,666 ไร่ ข้อมูลเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า คำสั่งห้ามเผาอาจไม่สามารถหยุดยั้งการเผาได้เลย และยังเป็นโจทย์ใหญ่ที่รัฐยังต้องจัดการให้ได้ ว่าประกาศการห้ามเผาเด็ดขาดทั่วประเทศนั้น เป็นมาตรการที่ช่วยลดการเผาซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดฝุ่น PM2.5 ได้จริงหรือ หรือจะยิ่งก่อให้เกิดการชิงเผาล่วงหน้าและเผาหลบดาวเทียมมากขึ้น 

จะแก้ปัญหาอย่างไร เมื่อ PM2.5 เกิดมาจากฝุ่นควันข้ามแดน แต่ความร่วมมือในอาเซียนที่มีมา 30 ปีแล้ว ไม่เคยได้ผล

วิกฤต PM2.5 หลายครั้งมีต้นตอมาจากหมอกควันข้ามแดนจากการเผาในประเทศเพื่อนบ้าน เริ่มต้นจากจากปัญหาไฟไหม้ป่าในประเทศอินโดนีเซียในปี 2537 หรือกรณีการเผาพื้นที่เกษตรในกัมพูชาที่ทำให้เศรษฐา ทวีสิน นายกรัฐมนตรีในขณะนั้น หารือร่วมกับ ฮุน มาเนต แห่งกัมพูชา เพื่อจัดตั้งคณะกรรมการป้องกันการเผาป่าและศูนย์ประสานงานร่วมกันอย่างเป็นทางการเพื่อเร่งจัดการจุดความร้อนที่ส่งผลกระทบข้ามพรมแดนโดยเฉพาะในช่วงต้นปี 2567

ความพยายามแก้ปัญหาระดับภูมิภาคนี้มีประวัติยาวนาน เริ่มต้นจากแผนปฏิบัติการหมอกควัน (RHAP) ในปี 2538 พัฒนาสู่ข้อตกลงอาเซียน (AATHP) และโรดแมปภูมิภาคปลอดหมอกควัน จนกระทั่งล่าสุดคือ ยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) ปี 2567-2573 เป็นแผนงานที่ร่วมมือกันระหว่าง 3 ประเทศ ได้แก่ ไทย สปป.ลาว และเมียนมา เพื่อสนับสนุนการแก้ไขปัญหามลพิษจากหมอกควันข้ามแดน 

แต่ตลอดระยะเวลากว่า 30 ปีที่ผ่านมา ความร่วมมือเหล่านี้กลับยังไม่สามารถจัดการปัญหาได้จริง เนื่องจากข้อตกลงส่วนใหญ่เป็นเพียงกรอบแนวทางกว้างๆ ที่เน้นการแลกเปลี่ยนข้อมูลและขอความร่วมมือ แต่ขาดมาตรการบังคับใช้ทางกฎหมายหรือบทลงโทษที่ชัดเจน ทำให้ปัญหาฝุ่นข้ามแดนยังคงเป็นโจทย์ใหญ่ที่แก้ไม่ตกมาจนถึงปัจจุบัน

จะแก้ปัญหาอย่างไร เมื่อรัฐบาลตั้ง KPI ในการแก้ปัญหา PM2.5 ใหม่ทุกปี แต่ไม่มีปีไหนประสบความสำเร็จ 

จากปัญหาเรื้อรังเหล่านี้ รัฐบาลเคยยกระดับ PM2.5 เป็นวาระแห่งชาติตั้งแต่ปี 2562 อีกทั้งต่อมา วันที่ 19 ธันวาคม 2566 รัฐบาลเคยมีมติเห็นชอบมาตรการและกลไกแก้ไขปัญหาฝุ่นพิษ PM2.5 ในปี 2567 ซึ่งกำหนด 3 ดัชนีหลัก คือเพิ่มวันอากาศดี ลดจุดความร้อน และลดจำนวนผู้ป่วย แต่ผลที่ได้กลับล้มเหลว เพราะจากข้อมูลปี 2567 พบจำนวนวันที่มีฝุ่นเกินมาตรฐานพุ่งสูงขึ้นในทุกภูมิภาคโดยเฉพาะกรุงเทพฯ และปริมณฑล ที่เพิ่มขึ้นจาก 52 วัน เป็น 97 วัน หรือเพิ่มขึ้นถึง 86% และภาคกลาง 38% นั่นคือ เป้าหมายที่ตั้งไว้ไม่บรรลุผล

นอกจากนี้ ยังเห็นได้จาก KPI ปี 2567 ที่ตั้งเป้าลดการเผาในภาคเหนือลง 50% แต่ข้อมูลจาก สำนักงานพัฒนาเทคโนโลยีอวกาศและภูมิสารสนเทศ (องค์การมหาชน) หรือ GISTDA พบว่าการเผาในป่าสงวนกลับเพิ่มขึ้น 3.81 ล้านไร่ และพื้นที่เกษตรภาคเหนือเพิ่มชึ้น 1.60 ล้านไร่ ยิ่งไปกว่านั้น พื้นที่เกษตรนอกภาคเหนือกลับมีการเผาพุ่งสูงถึง 4.85 ล้านไร่ หรือเพิ่มขึ้นกว่า 878% จากปี 2566

เมื่อทำตามเป้าไม่ได้ รัฐบาลจึงปรับเกณฑ์ KPI ในปี 2568-2569 ลง จากเดิมที่เคยตั้งเป้าลดการเผา 50% ในปี 2567 ก็เหลือเพียง 10-25% ในปี 2568 และตัดตัวชี้วัดสำคัญอย่างค่าเฉลี่ยฝุ่นออกไปด้วย ถึงแม้จะมีการนำดาวเทียม Sentinel-2 ที่แม่นยำกว่ามาใช้ในปี 2569 แต่การตั้งเป้าหมายที่ต่ำลงเรื่อยๆ ท่ามกลางปัญหาที่ยังแก้ไม่ได้ ก็ยิ่งสะท้อนฝีมือในการแก้ไขปัญหาของภาครัฐ

รัฐทำอะไรไปแล้วบ้าง 

1. ออกแผนฝุ่นแห่งชาติ ปี 2568 ฉบับที่ 2

ยกระดับปัญหา PM2.5 เป็น “วาระแห่งชาติ” ตั้งแต่ปี 2562 ออกเป็นแผนฝุ่นแห่งชาติหรือที่เรียกว่า แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ซึ่งมีขึ้นหลังคณะรัฐมนตรีมีมติเมื่อวันที่ 12 กุมภาพันธ์ 2562 ให้เป็นแม่แบบแก้ไขปัญหาฝุ่น PM2.5 ทั่วประเทศ แม้จะไม่ประสบความสำเร็จในการแก้ปัญหา รัฐบาลใหม่ก็ได้ออกแผนฝุ่นแห่งชาติฉบับที่ 2 ซึ่งก็คือ แผนปฏิบัติการขับเคลื่อนวาระแห่งชาติ “การแก้ไขปัญหามลพิษด้านฝุ่นละออง” ฉบับที่ 2 พ.ศ. 2568-2570 เพื่อเป็นแผนแม่บทหลักในการจัดการฝุ่นละออง ครอบคลุมทั้งพื้นที่เมือง ป่าไม้ และการเกษตร 

2. มีร่าง พ.ร.บ. อากาศสะอาด (แต่ยังไม่ผ่านสภา)

ในด้านกฎหมาย พ.ร.บ. อากาศสะอาด ที่ถูกผลักดันมานานกว่า 6 ปี ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2562 และเป็นความหวังในการคุ้มครองสิทธิขั้นพื้นฐานในการหายใจของประชาชน แม้จะมีความพยายามเร่งรัดและคำมั่นสัญญาจากผู้นำประเทศมาหลายครั้ง แต่ปัจจุบัน ในปี 2569 กฎหมายฉบับนี้ยังคงอยู่ในกระบวนการที่ล่าช้าและยังไม่มีผลบังคับใช้จริงอย่างเป็นรูปธรรมตามที่ภาคประชาชนคาดหวัง 

3. ออกประกาศห้ามเผาทั้งประเทศ 1 ก.พ.- 31 มี.ค. 2569

ยกระดับมาตรการสำหรับมาตรการห้ามการเผาในที่โล่ง (Open Burning) ในแผนฝุ่นฉบับที่ 2 ให้เป็นมาตรการเชิงรุกที่เข้มข้นกว่าเดิม ห้ามเผาในที่โล่งครอบคลุม 73 จังหวัด โดยใช้บทลงโทษที่รุนแรง ทั้งทางอาญาที่จำคุกสูงสุด 7 ปี โดยในปี 2569 มีการประกาศห้ามเผาพื้นที่เกษตรทั่วประเทศ ระหว่างวันที่ 1 กุมภาพันธ์ – 31 มีนาคม 2569 เพื่อลดปัญหาฝุ่น PM2.5

นอกจากนี้ยังออกมาตรการทางปกครองด้วยการตัดสิทธิเกษตรกรจากการช่วยเหลือของรัฐ หรืออาจถูกเพิกถอนสิทธิในที่ดินทำกิน (ส.ป.ก.) หากฝ่าฝืน เพื่อมุ่งเป้าลดพื้นที่เผาไหม้ลงให้ได้ร้อยละ 50 

ยังบรรจุแนวทางการเผาตามกำหนด (Prescribed Burning) เป็นข้อยกเว้นสำคัญตามหลักวิชาการเพื่อจัดการป่าไม้ โดยเน้นกลยุทธ์การชิงเผา (Early Burning) เพื่อลดปริมาณเชื้อเพลิงสะสมในช่วงต้นฤดูกาล ช่วยตัดวงจรไฟป่ารุนแรง และการเผาล่า (Late Burning) ในช่วงปลายฤดูเพื่อกำจัดศัตรูพืชเฉพาะทาง 

4. ยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) 

สำหรับมาตรการป้องกันหมอกควันข้ามแดน มีความพยายามสร้างความร่วมมือผ่านแผนต่างๆ จนมาถึงแผนงานอาเซียนปลอดหมอกควัน (Haze Free ASEAN Roadmap) แต่สุดท้ายก็ไม่มีข้อตกลงหรือสภาพบังคับใดๆ 

ในปี 2567 กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมมาพร้อมแผนความร่วมมือชื่อใหม่ภายใต้ยุทธศาสตร์ฟ้าใส (CLEAR Sky Strategy) เพื่อสร้างความร่วมมือกับประเทศเพื่อนบ้าน 3 ประเทศ (ไทย ลาว พม่า) ยังคงขาดสภาพบังคับร่วมกันในการลดหมอกควันข้ามพรมแดน นอกจากนั้นยังมีแนวนโยบายออกมาเพิ่มเติมอีกว่า ให้เพิ่มเงื่อนไขเรื่องการเผาในพื้นที่ป่าและพื้นที่เกษตรในการนำเข้า – ส่งออกสินค้า เพื่อแก้ปัญหาหมอกควันข้ามแดน

ภายใต้ยุทธศาสตร์ฟ้าใส รัฐบาลนายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี เคยระบุว่า ไทยจะสนับสนุน สปป.ลาวในการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยี เพื่อยกระดับการจัดเก็บข้อมูลและการแจ้งเตือนประชาชน

5. ครม.อนุมัติหลักการที่กำหนดให้ “ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์” เป็นสินค้าที่ต้องมีหนังสือรับรองและต้องปฏิบัติตามมาตรการจัดระเบียบในการนำเข้า 

เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม 2568 คณะรัฐมนตรีได้มีมติเห็นชอบในหลักการร่างประกาศกระทรวงพาณิชย์ เพื่อกำหนดให้ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์เป็นสินค้าที่ต้องปฏิบัติตามมาตรการจัดระเบียบในการนำเข้าอย่างเข้มงวด โดยผู้นำเข้าต้องแสดงหนังสือรับรองผลผลิตปลอดการเผาต่อกรมศุลกากรประกอบการนำเข้าทุกครั้ง ตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569 เพื่อลดผลกระทบจากการนำเข้าผลผลิตที่มีกระบวนการผลิตเกี่ยวข้องกับการเผาแปลงเพาะปลูกในประเทศเพื่อนบ้าน ซึ่งเป็นต้นเหตุสำคัญของปัญหาฝุ่นละออง PM2.5 ข้ามแดน

นอกจากนี้ ผู้นำเข้าต้องขึ้นทะเบียนกับกรมการค้าต่างประเทศ และมีหน้าที่รายงานการนำเข้าตามหลักเกณฑ์เพื่อประสิทธิภาพในการตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) ถึงแหล่งที่มาของสินค้าได้ อย่างไรก็ตาม มาตรการนี้ยังให้ยกเว้นการนำเข้าเพื่อศึกษาวิจัยหรือกรณีความมั่นคงที่ได้รับอนุญาต โดยระบุไว้ว่า มาตรการดังกล่าวเป็นการส่งเสริมการค้าสินค้าเกษตรที่มีความยั่งยืนและเป็นมิตร ต่อสิ่งแวดล้อม สอดคล้องกับโมเดลเศรษฐกิจ BCG (Bio-Circular-Green Economy) ที่ประเทศไทยให้ความสำคัญ

6. กำหนดให้โรงงานน้ำตาลรับอ้อยเผาได้ไม่เกิน 20% ต่อวัน และทั้งฤดูการผลิตต้องไม่เกิน 10% และมีมาตรการสนับสนุนเกษตรกรที่ตัดอ้อยสด 100% ไม่เกิน 120 บาทต่อตัน

แผนปี 2562 ที่รัฐบาลตั้งเป้าให้ไม่เผาไร่อ้อย 100% ภายในปี 2565 ไม่ประสบความสำเร็จ ยังพบสัดส่วนอ้อยไฟไหม้พุ่งสูงถึง 27-32% ในช่วงปี 2564-2567 อย่างไรก็ตาม ในฤดูกาล 2567-2568 สถานการณ์เริ่มปรับตัวดีขึ้นจนเหลือสัดส่วนอ้อยเผาเพียง 14.86% หรือคิดเป็น 13.68 ล้านตัน ซึ่งเป็นผลจากการใช้มาตรการทางภาษีและเงินชดเชย โดยหักเงินอ้อยไฟไหม้ 30 บาทต่อตัน เพื่อนำไปสนับสนุนเกษตรกรที่ตัดอ้อยสดซึ่งจะได้รับเงินเพิ่มถึง 120 บาทต่อตัน

ในแผนฉบับที่ 2 (2568–2570) รัฐบาลยกระดับจากการขอความร่วมมือเป็นการบังคับใช้กฎหมายและมาตรการกดดันทางเศรษฐกิจอย่างเข้มงวด ทั้งการตัดสิทธิความช่วยเหลือจากภาครัฐแก่ผู้ที่ยังลักลอบเผา และการกำหนดเงื่อนไขใบอนุญาตโรงงาน (ร.ง. 4) ให้รับเฉพาะอ้อยสดเท่านั้น รวมถึงการเร่งแก้ไข พ.ร.บ. อ้อยและน้ำตาลทรายฯ เพื่อเพิ่มบทลงโทษทางการเงิน และนำระบบตรวจสอบย้อนกลับ (Traceability) มาใช้จำกัดช่องทางการตลาดของผลผลิตที่มาจากการเผาอย่างเด็ดขาด

นอกจากนี้ยังกำหนดให้โรงงานน้ำตาลรับอ้อยเผาได้ไม่เกิน 20% ต่อวัน และทั้งฤดูการผลิตต้องไม่เกิน 10% และมีมาตรการสนับสนุนเกษตรกรที่ตัดอ้อยสด 100% ไม่เกิน 120 บาทต่อตัน ยังออกมาตรการด้านการสนับสนุนเครื่องจักรและสิทธิประโยชน์ทางการค้า ทั้งการยกเว้นอากรนำเข้ารถตัดอ้อย ชดเชยดอกเบี้ยเงินกู้ และร่วมกับ BOI ให้สิทธิยกเว้นภาษีเงินได้นิติบุคคลแก่โรงงานที่ลงทุนเครื่องจักรลดฝุ่นถึง 120% พร้อมส่งเสริมการสร้างรายได้ทางเลือกจากการนำใบอ้อยไปขายให้โรงไฟฟ้าชีวมวล เพื่อเปลี่ยนพฤติกรรมการเผาทิ้งให้เป็นการสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจที่ยั่งยืนแทน

เห็นด้วยหรือไม่เห็นด้วย: พรรคการเมืองของคุณจะรับนโยบายต่อไปนี้หรือไม่ (ข้อเสนอเหล่านี้รวบรวมจากภาคส่วนต่างๆ ในสังคม)

1. ผลักดัน พรบ. อากาศสะอาดให้ผ่านสภาเร็วที่สุด จัดตั้ง “กองทุนอากาศสะอาด” เพื่อจะได้มีกองทุนบริหารรายได้จากมลพิษโดยตรง เพื่อสร้างกลไกความรับผิดชอบ เยียวยาประชาชน 
2. เก็บภาษีค่าธรรมเนียมสิ่งแวดล้อม โดยใช้หลักผู้ก่อมลพิษเป็นผู้จ่าย เพื่อเปลี่ยนภาระต้นทุนสุขภาพประชาชนให้เป็นความรับผิดชอบของผู้ผลิตอย่างเท่าเทียม
3. สนับสนุนให้จัดทำระบบข้อมูลชุมชน เพื่อลงทะเบียนขอกำจัดเชื้อเพลิง และควบคุมเวลาและปริมาณการเผา โดยแจ้งพิกัด พื้นที่ แล้วขออนุญาตผ่านแอปพลิเคชัน Fire D ให้ศูนย์บัญชาการบริหารจัดการเชื้อเพลิงพิจารณาคำร้องหรือหาทางออกที่เหมาะสม
4. ออกแบบมาตรการแก้ไขปัญหาฝุ่นควัน ที่เหมาะสมตามแต่ละจังหวัด ซึ่งมีลักษณะของชุมชนและสภาพแวดล้อมที่แตกต่างกัน เพราะนโยบายการแก้ไขปัญหาฝุ่นควันไม่ควรจะเป็นแบบเดียวทั้ง 77 จังหวัด
5. ลดต้นทุนเกษตรกรด้วยการส่งเสริมตลาดเช่าเครื่องจักรเสรี ผ่านระบบเศรษฐกิจแบ่งปัน (Sharing Economy) ให้เข้าถึงได้ทุกพื้นที่ในราคาย่อมเยา
6. การใช้มาตรการห้ามเผาเด็ดขาดทั่วประเทศโดยเฉพาะในพื้นที่เกษตร
7. การใช้มาตรกาาร ‘ชิงเผา’ เพื่อลดเชื้อเพลิงในพื้นที่ป่าหรือเกษตรกรรมก่อนฤดูไฟป่าจริง
8. ตั้งคณะกรรมการ  Airshed โดยรวมกลุ่มจังหวัดที่คาดว่าอยู่ในพื้นที่แอ่งฝุ่น PM2.5 เดียวกันให้ทำงานประสานกัน 
9. มีพื้นที่ควบคุมพิเศษ (Low Emission Zone) เก็บค่าธรรมเนียมรถเข้าเมือง
10. เพิ่มงบประมาณให้ท้องถิ่นในการจัดการกับปัญหาไฟป่า

ดูข้อมูลดิบ

The post #DataDrivenPolicy เลือกตั้ง ’69 ปัญหา PM2.5 appeared first on Rocket Media Lab.

ดาวน์โหลดข้อมูลได้ที่นี่

อ่าน สำรวจอากาศในกรุงเทพฯ ผ่าน Bangkok Index 2024

The post Bangkok Index: อากาศ [ข้อมูลดิบ] appeared first on Rocket Media Lab.

ข้อมูลที่ใช้

ค่าเฉลี่ยฝุ่น PM 2.5 อ้างอิงจากรายงานผลการตรวจวัด กองจัดการคุณภาพอากาศและเสียง กรุงเทพมหานคร

ผลการจัดอันดับ

จากการจัดอันดับหัวข้ออากาศของ Bangkok Index พบว่า เขตที่มีคะแนนหัวข้ออากาศมากที่สุด คือ เขตสวนหลวง ได้คะแนนเต็ม 50 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปีเพียง 17.49 µg/m³ รองลงมาคือ เขตสะพานสูง 49 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปี 20.80 µg/m³ และเขตบางคอแหลม 48 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปี 21.41 µg/m³ 

ส่วนเขตที่มีคะแนนหัวข้ออากาสน้อยที่สุด คือ เขตสายไหม ได้เพียง 1 คะแนน จาก 50 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปีสูงถึง 39.34 µg/m³ รองลงมาคือเขตบางพลัด 2 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปี 34.93 µg/m³ และเขตหนองแขม 3 คะแนน โดยมีค่าฝุ่น PM 2.5 เฉลี่ยทั้งปี 33.72 µg/m³

ดู Bangkok Index 2024 : https://bkkindex.rocketmedialab.co/

ดูข้อมูลที่:https://rocketmedialab.co/database-pollution-bangkok-index-2024/

The post สำรวจอากาศในกรุงเทพฯ ผ่าน Bangkok Index 2024 appeared first on Rocket Media Lab.